مقدمات ظهور (کتاب)

مشخصات كتاب

نويسنده : سيد مجتبي فلاح

ناشر: بنياد فرهنگي حضرت مهدي موعود

مقدمات ظهور

هرگز آنقدر ندارم كه شوم مِسكينت اين شرف بس كه به مسكين درت مِسكينم«اللّهم صلّ علي محمّد وآل محمّد وعجّل فرجهم»!دنيا، ميدان تنازع حق و باطل، و سراي پيروزي ها و شكست هاي گذراي اين دو جبهه بوده و خواهد بود: (وتلك الا يّام نُداوِلُها بين النّاس)؛ اين روزگار [گاهي فتح و غلبه، گاهي شكست و مغلوبيّت] را ما ميان خلايق مي گردانيم. [1] .آن چه در اين ميان، اميد بخشِ دل خسته ي مؤ منان است، فرجام گرم و شيريني است كه قرآن كريم براي اين درگيري نويد داده است: (اِنّ الذين يُحادّونَ اللّهَ ورَسولَهُ اولائك في الا ذلّين كتب اللّهُ لاَغلِبَن انا و رُسُلي) كساني كه با خدا و رسول اش مخالفت مي كنند، آنان در پَست ترين مرتبه ي ذلّت اند. خداوند، چنين حتم گردانيد كه البته من و فرستادگان ام، [بر دشمنان] غالب مي شويم. [2] .زبانِ «كتب اللّه...»، نشانه ي اراده ي حتمي خدا است.گويا، مسير سربلندي و غلبه ي حق و تحقّق آن فرجام روشن، تنها از راه آن ميدان درگيري و نزاع مي گذرد. كه در آيه ديگري چنين آمده است: (بَل نَقذِفُ بالحقّ علي الباطِل فَيَدمِغُهُ فاِذا هو زاهقٌ) [3] ؛ بلكه ما، هميشه، حق را بر باطل پيروز مي گردانيم تا باطل را محو و نابود سازد.در اين باره، آن چه حايز اهمّيّت است، اين است كه «آيا نويد چنين فرجام زيبايي، كُشنده ي مسئوليّت هاي انساني و تاريخي پيروان حق خواهد بود. و يا اين كه هواداران جبهه ي حق، در عين اميدواري و دل

دادگي به اين قبيل بشارت ها، بايد حركتي هماهنگ با قانون ها و سنّت هاي حاكم بر هستي، در جهتِ فراهم آوردن و زمينه سازي آن روز موعود داشته باشند؟». اين جا است كه ضرورت بحث از، عوامل، مقدمات و زمينه هاي ظهور، آشكار مي شود و آدمي را در پي كنكاش از آن ها وادار مي سازد.مقدمات ظهور، نوشتاري است كه سعي كرده با استمداد از آيات و روايات و سنّت هاي الهي حاكم بر هستي، گامي در اين جهت بردارد.

كليات

تعريف

واژه ي «مقدمات»، كه جمعِ «مقدمه» مي باشد، در لغت عبارت است از «اموري كه براي شروع در امري لازم هستند»، [4] و در اصطلاح، «مقدمات ظهور» به اموري گفته مي شود كه وجود آنها پيش از ظهورِ منجي موعود، حضرت حجه بن الحسن العسكري(عليهماالسلام)، بايسته است؛ چرا كه با فراهم آمدن اين مقدمات، مقتضيات ظهور فراهم گشته و موانعِ آن برطرف مي گردد.گفتني است عرصه ي پژوهش در نوشته ي حاضر، در دايره ي فرهنگ لغات عربي رقم خورده است، بر همين اساس بايد دانست كه واژگان ذيل در بردارنده ي معناي مورد نظر مي باشند:1- وطاء؛ كه در بردارنده ي معناي هموار سازي است. و عبارتِ «وَطاءَ الشيءَ» به معناي «آن چيز را آماده و مهيّا ساخت» [5] آمده و در حديث نيز چنين آمده است: «يخرج [اُ] ناس من المشرق فَيُوطِّئونَ للمهدي يعني سلطانه» [6] (از مشرق زمين مرداني خروج مي كنند و براي حضرت مهدي(عليه السّلام)، حكومتش را آماده مي سازند)2- مهد؛ كه در بردارنده ي معناي آماده سازي است، و عبارت «مَهدتُ الا مر» يعني «آن كار را

آماده كردم» [7] ، چنان كه اين آيه شريفه مي فرمايد: «مَن عمل صالحاً فلا نفسهم يَمهدون» [8] (آنها كه كار شايسته انجام مي دهند، سود خود را آماده مي سازند).3- هيء: كه متضمن معنايِ، اصلاح و برطرف كردن نواقص، حاضر نمودن، و فراهم سازي است. همانطور كه در آيه شريفه آمده: «فقالوا ربّنا آتنا من لدنك رحمه و هيّيء لنا مِن اءمرِنا رَشَداً» (و گفتند: پروردگارا ما را از سوي خودت رحمتي عطا كن و راه نجاتي براي ما فراهم ساز). [9] .

انقلابي از طرق عادي (طبيعي)

يكي از مطالب مهمّي كه در ميان آيات نوراني قرآن، بارها، مورد تصريح قرار گرفته، مسئله ي «قانون هاي حاكم بر جهان هستي و تاريخ و جامعه» است.طبق آيات فرواني، تاريخ بشر و سرنوشت انسان ها در دايره ي نظام خاصّي رقم مي خورد كه در آن، هرگونه دگرگوني و انقلابي، تابعِ يك سلسله قوانين مشخّص و معيّني است كه به اراده ي خداوند براي تدبير جهان به اجرا در آمده است. در تعابير قرآني، از آن ها، با عنوان «سنّت هاي الهي» ياد شده است. [10] .شايد بتوان يكي از اين سنّت ها را «سنّتِ دريافت پاداش به اندازه ي تلاش و كوشش» ناميد. طبق اين سنّت، بهره مندي از نعمت هاي الهي به ميزان سعي و تلاش آدمي بستگي دارد و اين انسان ست كه در پرتو اختيار، با عملِ خويش، يا جامعه را به پيش مي برد و تاريخ را تكامل مي بخشد و يا به خاطر سستي و عدم تلاش، قابليّت دريافت نعمت هاي الهي را از دست مي دهد و در سرازيري سقوط قرار مي گيرد.

قرآن كريم، در رابطه با اين سنّت، چنين مي فرمايد: (وَ ان ليسَ للاِنسانِ اِلاّ ما سَعي وان سَعيَهُ سوفَ يُري ثم يُجزاهُ الجَزاءَ الا وفي) [11] ؛ (براي انسان، بهره اي جز سعي و كوشش او نيست، و تلاش او، به زودي، ديده مي شود سپس به او جزاي كافي داده خواهد شد). بنابراين، اعطاي نعمت هاي الهي، اعم از مادّي يا معنوي، در زندگي دنيا و يا در سراي آخرت، بسته به چگونگي تلاش و كوشش انسان است. اين، قانوني است كه براي تمامي امّت ها، يك سان است و هيچ قومي از اين قانون استثنا نشده است.البته بايد در نظر داشت كه در كنار اين سنّت، قانونِ امداد رساني و تأييدات غيبي خداوند كه در مواقع لزوم براي ياريِ انسان هاي پاك و مصلح به اجرا در مي آيد، تحت الشعاع واقع نمي شود، بلكه هر گاه ايشان به وظايف خويش در قبال تكاليف الهي عمل كنند، آن سنّت نيز به اجرا در خواهد آمد. خداوند متعال، در آيه ي هفتم سوره ي محمّد(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) مي فرمايد: (يا اَيُّها الذين ءامنُوا اِن تَنصرُوا اللّهَ يَنصُركم و يثبّت اقدامكم)؛ (اي كساني كه ايمان آورده ايد! اگر [آيين] خدا را ياري كنيد، شما را ياري مي كند و گام هايتان را استوار مي دارد.)در اين آيه ي شريف، خداوند متعال، مرحله ي فعليّت رسيدنِ سنّتِ نصرت و ياري مؤ منان را مشروط به انجام دادن وظيفه ي ايشان - كه همان نصرت دين خدا و تحمّل سختي ها است - كرده است.بنابراين، يك انسان مؤ من، در عين حال كه معتقد

به امدادهاي غيبي و ياري رساني خداوند متعال است، هيچ گاه اين مطلب اساسي را فراموش نمي كند كه جهان هستي، عالم اسباب و مسبّبات است و انسان براي رسيدن به مقصود خويش بايد كمر همّت را ببندد و از طريقي كه سنّت الهي است، مطلوب خويش را به دست آورد. امام صادق (عليه السّلام) در اين باره مي فرمايد: «ابي الله ان يجري الا شياءَ اِلا بأسبابٍ [12] ؛ اراده ي خداوند، چنين تعلّق گرفته كه هيچ چيزي جز بواسطه ي اسباب اش محقق نشود.».بر همين اساس، شكستن شوكت متجاوزان و از بين بردن صاحبان ستم و گمراهي، محو كردن شبكه هاي دروغ پراكني و انحراف و ويران ساختن مراكز بي ديني و بيدادگري، هدفي است كه جز با پيمودن مسيري كه قانون حاكم بر هستي پيش روي انسان هاي شايسته قرار داده، ممكن نخواهد بود.اين قانون، همان فراهم كردن اسباب و شرايط پيروزي حق بر باطل است كه به تحقيق، مسيري است آكنده از سختي ها و دشواري ها. در روايتي از امام باقر (عليه السّلام) چنين رسيده است:«... ليس مِنّا اهلَ البيت احدٌ يَدفعُ ضَيماً و لايَدعوا اِلَي حق اِلاّ صَرَعتهُ البلّيه...؛ [13] كسي از ما خاندان نيست كه به دفع ستم يا فراخواندن به سوي حقّي برخيزد، مگر اين كه گرفتاري دامن گيرش مي شود».بنابراين، همان طور كه حاكمانِ ستم پيشه ي دنيا، از ابتداي تاريخ تا كنون و از اينك تا هنگام برپايي حكومت عدالت پيشه ي حضرت مهدي (عليه السّلام) با ابزار معمولي و از مسير طبيعيِ حوادث (رويدادهاي) روزگار، به قدرت رسيده اند و تازيانه ي ستم هاي

پنهان و آشكار خويش را بر گُرده ي انسان هاي پاك سيرت فرود آورده اند، [14] سقوط و نابودي و ذلّت آنان به دست حضرت مهدي موعود (عليه السّلام) نيز با ابزار و وسايل موجود در عالم هستي صورت خواهد گرفت.آخرين فرستاده ي خدا، پيامبر گرامي اسلام (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) براي برپايي و تأسيس حكومت اسلامي خويش، همين مسير را پيمود و با تلاش و كوشش، مشكلات و سختي ها را پشت سر نهاد و عزّت بندگان شايسته ي خدا را به ارمغان آورد. اين، نكته اي است كه امام باقر (عليه السّلام) در بخشي از سخنان خود به بشير نبّال متذكّر آن مي شوند. بشير مي گويد:... لمّا قدمتُ المدينه، قلتُ لا بي جعفر (عليه السّلام): «اًنهم يقولون اًن المهدي لوقام لاستقامَت لَهُ الاُمورُ عفواً، و لايُهريق محجمه دمٍ.». فقال: «كلاّ! والذي نفسي بيده! لواستقامت لاِ ِ حدٍ عفواً، لاستقامت لرسول اللّه (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) حين اُدميت رباعيتُه، و شُج في وجهِهِ! كلاّ! والذي نفسي بيده! حتّي نمسَح نحن و انتم العرق والعلق، ثم مسح جبهتَه». [15] .هنگامي كه به مدينه رسيدم، به امام باقر (عليه السّلام) عرض كردم: «آنان مي گويند: هنگامي كه مهدي (عليه السّلام) قيام كند، كارها، به خودي خود، براي او سامان مي گيرد و حتّي به اندازه ي حجامتي هم خون نمي ريزد.». حضرت فرمود: «هرگز چنين نيست! سوگند به آن كه جان ام به دست او است! اگر قرار بود كارها براي كسي به خودي خود سامان بگيرد، هر آينه، براي رسول خدا سامان مي گرفت، در آن روز كه دندان هايش شكست و

صورت اش مجروح گشت! نه! قسم به آن كه جان ام به دست او است! چنين نخواهد شد تا آن كه ما و شما، عرق و خون را از چهره ي خود پاك كنيم.»، سپس به پيشاني خود دست كشيد.البتّه بايد توجّه داشت كه آن چه در اين روايت شريف مورد اشاره قرار گرفته، گوشه اي از سختي ها و مشقّاتي است كه ياوران امام زمان (عليه السّلام) بايد به جان بخرند؛ چرا كه سنّت جاري بر عالم هستي چنين اقتضا مي كند كه هدف، هر قدر بزرگ تر و با ارزش تر باشد، رسيدن به آن نيز سخت تر و مشكل تر خواهد بود و آدمي به اندازه اي كه تلاش كند، نتيجه برداشت مي كند. اگر قرار باشد كه انسان هاي صالح، به دنبال برپايي حكومت عدلي - كه ولايت الهي را در سرتاسر جهان محقق سازد - باشند، بايد به اندازه ي اين هدف والا نيز تلاش كنند و سختي ها را هموار كنند؛ چرا كه بدون شك، حكومتي با چنين آرمان بلند، آن هم در گستره ي جهان، به آساني شكل نمي گيرد؛ زيرا، پر واضح است كه حاكمان جهان خواري كه زير سايه ي سرپرستي شيطان، در طول تاريخ، ظلم ها و بيدادگري هاي خود را در پهنه ي زمين به اجرا در آوردند، در راه پايداري و استمرار تشكيلات شيطاني خويش، از هيچ كوششي دريغ نكنند و در برابر برپا كنندگان حكومت الهي به مخالفت برخواهند خاست و با ايشان به ستيز مي پردازند، آن هم در موقعيّتي كه شبكه ي بيدادگري متمردان و مستكبران دنيا، هر چه به

زمان قيام امام عصر (عليه السّلام) نزديك تر مي شود، گسترده تر و قوي تر مي گردد.از سوي ديگر نيز هدف و آرمان لشكريان امام زمان(عليه السّلام) به مراتب بزرگ تر از هدفِ اطرافيانِ پيامبر اكرم (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) است؛ چرا كه انقلاب حضرت مهدي (عليه السّلام) در ادامه ي همه ي انقلاب هاي انبيا است و تحقّق كامل همه ي آرمان ها، نويدها، و بشارت هاي آنان خواهد بود.در حديثي از امام باقر (عليه السّلام) اين نكته ي حايز اهمّيّت، چنين مورد اشاره قرار گرفته است:«عن ابي حمزه الثمالي، قال: سمعتُ ابا جعفر (عليه السّلام) يقول: «اِنّ صاحب هذا الا مر لوقد ظَهَر لَقِيَ مِن الناسِ مثلَ ما لقي رسولُ اللّهِ (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) واكثر.» [16] .ابوحمزه ثمالي مي گويد: از امام باقر (عليه السّلام) شنيدم كه مي فرمود: «همانا، هنگامي كه صاحب اين امر [حضرت مهدي (عليه السّلام)] ظهور كند، از جانب مردم؛ با همان چيزي روبه رو مي شود كه رسول خدا روبه رو شد، بلكه ناملايماتي را كه او مي بيند بيش تر است.».افزون بر اين، بايد دانست كه تحمل اين ناگواري ها، براي كساني كه مي خواهند در دولت حضرت امام مهدي (عليه السّلام) از جمله ي ياران نزديك آن حضرت باشند، شبانه روزي و به طور مستمر خواهد بود و اين طور نيست كه فقط در ابتداي نبرد با ستمگران و خون خواران جهان، مدّتي سختي بكشند و بعد از استقرار حكومت، در خوشي و نعمت به سر برند.در حديثي از امام صادق (عليه السّلام) چنين وارد شده است:... عن مفضل بن عمر، قال: كنتُ

عند ابي عبداللّه (عليه السّلام) بالطّواف فَنَظَر اِليَّ و قال لي: «يا مفضّل! مالي اراك مهموماً متغيِّر اللون؟».قال: قلتُ له: «جعلتُ فداك! نظري اِلي بني عباس و ما في ايديهم من هذا المُلك والسلطان والجبروت، فلوكان ذالك لكم لكُنّا فيه معكم.». فقال: يا مفضّل! اما لوكانَ ذالك لم يكن اِلاّ سياسه الليل و سَباحه النهار، واكلُ الجشب ولبس الخشن شبه اميرالمؤ منين (عليه السّلام)، واِلاّ فالنّار...!» [17] .مفضل مي گويد: هنگام طواف نزد امام صادق (عليه السّلام) بودم كه آن حضرت نگاهي به من كرد و فرمود: اي مفضّل چه شده تو را غمزده و رنگ پريده مي بينم؟ مفضل مي گويد: عرض كردم: «فدايت شوم! در فكر بني عباس و آن چه از پادشاهي و سلطنت و بزرگي در اختيار آنان است، بودم. مي انديشيدم كه اگر آن ها در اختيار شما بود ما نيز در آن با شما شريك بوديم.». در اين هنگام حضرت فرمود: «اي مفضّل! آگاه باش كه اگر ما در چنين موقعيتي بوديم، نمي بود مگر بيداري شب و تلاش و رفت آمد روز، و خوردن غذاي غير مرغوب و پوشيدن لباس خشن، درست همانند اميرالمؤ منين [علي] (عليه السّلام)، و در غير اين صورت به آتش عقوبت مي شديم.».در بيان ديگري از امام رضا (عليه السّلام) اين طور رسيده است:عن معمّر بن خلاّ د قال: ذكر القائم (عليه السّلام) عند ابي الحسن الرضا (عليه السّلام) فقال: «انتم اليوم ارخي بالاًمنكم يومئذٍ.». قالوا: «كيف؟».قال: «لو قد خرج قائمنا (عليه السّلام) لم يكن الاّ العَلَق والعرق، والنوم علي السُّروج...» [18] ؛ معمر بن خلاد مي گويد: در مجلس امام رضا (عليه

السّلام) از امام قائم (عليه السّلام) يادي به ميان آمد، آن حضرت فرمود: «شما، امروز [كه امام تان قيام نكرده و حكومت را به دست نگرفته] در آسودگي و آسايش بيش تري نسبت به آن روز [كه امام تان قيام مي كند] قرار داريد.». از آن حضرت پرسيدند: «چه طور چنين است». فرمود: «هنگامي كه قائم ما [اهل بيت] خروج كند، چيزي جز عرق ريختن و خون بسته شده اي [كه از سختي كار بر پوست دست و صورت ظاهر مي شود] و نيز خواب و استراحت بر روي مركب ها نخواهد بود.».بنابراين، جاي دارد كساني كه در انتظار فرا رسيدن روزگار رهايي از چنگال زورگويان خون آشام و خوار كنندگان انسانيّت هستند، با بصيرتي تمام، ديده به راه آينده اي زيبا و روشن داشته باشند و با نور حاصل از اين بصيرت، زيستن خويش را تكامل بخشيده و زندگي خود را مهيّاي درك آن زمان سازند؛ چرا كه حكومت سربلند دولت حضرت مهدي (عليه السّلام) نيز بايد منزل ها و مراحلي را كه قوانين و سنّت هاي الهي براي نظام آفرينش قرار داده است، طي كند، هر چند كه در تمامي اين مراحل، انقلاب و حكومت امام عصر (عليه السّلام) توام با تأييدات غيبي نيز خواهد بود، همان طور كه اين امدادهاي الهي براي امّت هاي پيشين كه همسو با دين خدا حركت مي كردند نيز بوده است. [19] .

ضرورت

با اين كه اساسي ترين وظيفه انبياء و اولياء و حجت هاي الهي را، هدايت جامعه ي بشري به سوي كمال مقصود و رهايي از منجلاب پست حيواني و نجات از چنگال حاكمانِ ستم

پيشه ي شيطان مدار، بايد ارزيابي كرد و يكي از مهم ترين راه هاي رسيدن و پيش رفت در جهت نيل به آن را از طريق به دست گرفتن زمام امور جامعه بايد دانست، امّا باز هم مشاهده مي شود كه وقتي براي برخي از امامان معصوم(عليهم السلام) مسأله ي عهده داري حاكميت ظاهري بر مردم مطرح مي شود، ايشان از پذيرش آن سر باز زده و از قبول آن امتناع مي كنند؛ با دقّت در روايات و بررسي منابع تاريخي، به اين نكته مي توان پي برد كه يكي از اساسي ترين و عمده ترين علتهاي عدم پذيرش حاكميت و به دست گيري زمام امور جامعه در برهه هاي خاصي از زمان توسط امامان از اهل بيت پيامبر(عليهم السلام)، عدم وجود زمينه ي مناسب بوده است؛ چرا كه اقدام به تشكيل و برپايي حكومت، پيش از فراهم آمدن زمينه هاي مناسب و مقدمات لا زم آن، ثمره اي جز برباد رفتن طرح و نقشه هاي سرّي و روبه رو شدن با شكست و ناكامي را در پي نخواهد داشت كه به دنبال آن از بين رفتنِ نخبگان نهضت، و قدرت و صلابت و هيبتِ بيشتر يافتنِ جبهه ي ستمگران نمايان مي شود.ايشان در برخي از روايات، اقدامِ پيش از موعِد و بدون ايجاد تمهيدات لازم را، به پرواز كردن جوجه اي نورس كه هنوز پر و بال لازم جهت پريدن را پيدا نكرده، تشبيه نموده اند:امام باقر(عليه السّلام) مي فرمايد: «مَثَلُ خروج القائِمِ مِنّا اهل البيت، كَخُروجِ رسول اللّه(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم)، و مَثَل مَن خَرَج مِنّا اهل البيت قبل قيام القائِمِ، مَثَل

فَرخٍ طارَ فَوَقَع مِن وَكرِهِ فَتلاعَبَت بِهِ الصبيان» (قيام قائم ما اهل بيت، همانند قيامِ رسول خدا(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) است [كه آن حضرت بعد از انجام مقدمات لازم، از مردم يثرب پيمان بر ايجاد حكومت در مقابل مشركان را گرفت] و آن كس كه از ما خاندان، قبل از قيام قائم، به پا خيزد، بسان جوجه اي مي ماند كه [بدون داشتن بال پرواز] پرواز كند و از آشيانه ي خود فرو افتد و در نتيجه دستخوشِ بازيچه ي كودكان گردد). [20] .و در همين راستا نيز رواياتي كه شيعيان را از عجله و شتابزدگي در امر اهل بيت(عليهم السلام)، باز مي دارند، مورد تحليل قرارمي گيرند؛ چرا كه تعجيل به معناي طلبِ پيش از موعد و قبل از فراهم آوري زمينه هاي لازم است كه نتيجه اش ناكامي و دوري از هدف خواهد بود؛عبدالرحمن بن كثير مي گويد: نزد امام صادق(عليه السّلام) بودم كه مهزم اسدي به محضر حضرت شرف ياب شد و عرض كرد: جانم فداي شما باد! زمان اين امري كه در انتظارش هستيد [قيام قائم(عليه السّلام)] چه وقت خواهد بود؟ به درستي كه مدت آن طولاني گشت. حضرت در پاسخ فرمودند: «يا مهزم كذب الوقّاتون و هلك المستعجلون، و نَجا المُسلِّمون، واِلينا يصيرون» (اي مهزم! دروغ گفتند آنان كه [براي امر ما] وقت تعيين نمودند، هلاك شدند آنان كه عجله كردند، و نجات يافتند كساني كه خود را تسليم كردند و به سوي ما برگشتند). [21] .آن چه گذشت به روشني حكايت گر آن است كه وجود زمينه براي اقدام جهتِ به دست گيري زمام جامعه ي بشري، از

ضرورتي انكارناپذير برخوردار بوده و دست زدن به هر گونه اقدام نابجايي ثمره اي جز ناكامي را به دنبال نخواهد داشت.امّا در اين باره بايد توجه داشت كه «برپايي يك حكومت جهاني با رنگ الهي، آن هم در تمام زمينه ها، نيازمند چه عوامل و شرايط و اسباب و زمينه هايي است كه با حاصل شدن آن ها، پي ريزي و تشكيل چنين حكومتي امكان خواهد داشت؟».شايد بتوان شرايط ظهور و اسباب برپايي حكومت عدل جهاني را در چهار عامل خلاصه كرد:1- قانون مدوّن و جامع و حكيمانه اي كه بتواند منشورِ اداره ي جامعه ي بشري قرار گيرد.2- رهبر عادل و مدبّر و توان مندي كه انقلاب را هدايت كند، به پيروزي برساند و پيرو آن اداره ي حكومت جهاني را بر عهده گيرد.3- آمادگي پذيرش جامعه ي جهاني و فراهم بودن زمينه هاي مناسب اجتماعي در جهت پشتيباني از حكومت.4- تعداد كافي فرمانبرداران وياوران آگاه و كارامد براي كمك رساني به رهبري و تشكيل و اداره ي هسته ي مركزي حكومت.در اين ميان، دو عامل نخست، با نزول قرآن و وجود آخرين وصيِّ بر حق پيامبر مكرّم اسلام، يعني حضرت بقيّه اللّه الاعظم مهدي موعود (عليه السّلام) تاءمين شده است، امّا دو عامل ديگر، شرايطي هستند كه بايد تحقّق پيدا كنند.

فراهم بودن زمينه اجتماعي

اشاره

در فلسفه ي تاريخ اسلامي، انسان ها، معمار سرنوشت جامعه و تاريخ اند. ايشان، محور دگرگونيِ اوضاع اجتماعي هستند. با خودِ آنان است كه بتوانند جامعه ي خويش را از وضع بد و نامناسب به كيفيّت خوب و مناسب برسانند و يا برعكس.با دقّت در آيات قرآن كريم و بررسي سرگذشت اقوام

پيشين، به روشني مي يابيم كه سنّت الهي چنين مقرّر شده كه ايجاد هر گونه تغيير و تحوّلي براي جوامع انساني، به دست خود انسان ها و با اراده و خواست آنان امكان پذير است. همان طور كه سرنوشت يك انسان، در گروِ چگونگي فعّاليّت ها و كارهاي او است، سرنوشت يك جامعه نيز بسته به كاركرد جمعي افراد است. خداوند متعال در آيه ي يازدهم از سوره ي مبارك رعد، اين قانونِ حاكم بر جوامع بشري را چنين بيان مي فرمايد: (اِنّ الله لايُغيِّر ما بقومٍ حتّي يغيِّروُا ما بأنفسهم)؛ خداوند، سرنوشت هيچ قوم و ملّتي را تغيير نمي دهد، مگر آن كه آنان آن چه را در جانشان است، تغيير دهند.نيز در آيه ي پنجاه و سوم از سوره ي شريف انفال مي فرمايد: (ذالك بأنّ الله لم يك مُغيِّراً نعمه انعَمَها علي قومٍ حتّي يُغيِّروا ما بأنفسهم)؛ اين به خاطر آن است كه خداوند، هيچ نعمتي را كه به گروه و امّتي داده، تغيير نمي دهد جز آن كه آنان آن چه در جانشان است را تغيير دهند.از كلمات «قوم» و «انفسهم» در اين دو آيه شريف، مي توان چنين استفاده كرد كه اراده ي جمعي جامعه، فراهم كننده ي بسترهاي گوناگوني است كه در سرنوشت آن اجتماع تأثير بسزايي دارد. در واقع، تغيير زيرساخت هاي ارزشي جامعه، بستر و زمينه ي مهمّي در دگرگوني اوضاعِ اجتماعي است. اين تغيير از درون انديشه و جان انسان ها نشئت مي گيرد و آغاز مي شود و سپس اراده ي نوِ اجتماعيِ مناسب با آن انديشه و آرمان، به دنبالش بروز پيدا مي كند.بنابراين،

جهت تكامل جامعه و در نهايت رسيدن به يك نتيجه ي مطلوب اجتماعي، فراهم آوردن برخي از زمينه هاي اجتماعي، امري اجتناب ناپذير است.

اشاره

1- ابتلا به عذابمطالعه ي سرگذشت اُمّت هاي گذشته نيز به ما مي نماياند كه جوّ حاكم بر فضاي جامعه، بستر ساز ابتلا به سختي ها و عذاب ها يا بهره مندي از آسايش ها و نعمت ها بوده است. در ماجراي قوم حضرت صالح، علي نبينا و عليه السلا م، مي بينيم كه مباشرتِ به گناه - كه همان پي كردن شتر الهي بود - به دست يك نفر صورت گرفت، ولي از آن جا كه فضاي كلّي جامعه، حاكي از رضايت عموم مردم از كار او بود، عذاب بر تمام قوم نازل شد. [22] .2- تعيين حاكم و نوع حكومتتشكيل حكومت و تعيين حاكم و چگونگي اداره ي امور جامعه نيز از جمله اموري است كه در مكتب اسلامِ اصيل كه بر مبناي قوانين و سنّت هاي الهي شكل گرفته، بر عهده ي خواست مردم گذاشته شده است. اين مردم هستند كه در پرتو اراده ي خويش، حكمرانِ جامعه را تعيين مي كنند. در اين رابطه، اسلام، از هر گونه تحميلي كه منجر به استبداد و سلب اختيار از جامعه شود، دوري مي جويد. همچنان كه در قانونِ حاكم بر هستي، چنين ثبت شده است كه تك تك افراد بشر در تعيين مسير زندگي و سرنوشت خود، مختار هستند و هيچ گونه جبري بر آنان نيست، جامعه ي بشري هم در تعيين سلطان و وليّ خويش كه مسير حركتِ اجتماع را مشخّص مي كند، مختار است. (البته لازم به

يادآوري است كه هيچ گاه، تعلّق اراده ي جمعي جامعه بر امري، دليل بر حقّانيت آن امر نيست).بر همين اساس، ضروري ترين امر، قبل از تشكيل هر نوع حكومتي در جامعه، فراهم كردن زمينه ها و بسترهاي متناسب با آن حكومت، جهت پذيرش مردمي است؛ چرا كه ساختار حكومتِ مطلوبِ مردم، در جامعه به نحوي شكل مي گيرد كه افكار عمومي اجتماع، تحمّل پذيرش آن را داشته باشند. قرآن كريم در آيه ي يازدهم از سوره ي رعد هر گونه تغيير و تحوّل اساسي در جامعه را منوط به تحوّل جان انسان هاي آن جامعه مي داند و اين، نشان آن است كه نظام نامه ي دگرگوني ها و انقلاب ها، پي ريزي شده بر اساس اراده ي انسان ها است، اراده اي كه از حالات روحي متناسب با آنان، نشئت گرفته است. كلمه ي (حتّي يغيّروا ما بأنفسهم) به اين نكته اشاره دارد.بي گمان مراد از «نفس» در اين آيه شريفه، «شخص آدمي» كه تشكيل يافته از پيكر و روح است، نمي باشد - چنان كه در آيه [23] 32 سوره مباركه مائده مورد اشاره قرار گرفته است - بلكه معنايي كه از اين كلمه در آيه يازدهم سوره رعد اراده شده، همان «روح» و «جان» انسان است كه بدون بدن نيز به موجوديت خود ادامه مي دهد و در مراحل مختلف زندگي حالات گوناگوني به خود مي گيرد و همين امر سبب تغيير انديشه ها و خواست ها به تناسب تغيير حالات روحي مي شود. آن چه محل دقت مي باشد، اين است كه «تغيير جان» در مرحله ي نخست، تغيير حالات روحي

است. وقتي چنين تغييري در انسان انجام پذيرفت، بي ترديد، تغيير نظام ارزشي را به همراه دارد و همين امر، در خواست هاي متناسب با خود را نيز به دنبال خواهد داشت و در ادامه، امواج اين تغيير به جامعه و در نهايت به ساختار حكومت نيز تسرّي پيدا مي كند.اين، امري است كه از آغاز حكومت اسلام تا كنون به روشني قابل مشاهده است. ما، به اندازه ي مجال اين نوشتار، به دو نمونه ي تاريخي، اشاره مي كنيم:

حكومت رسول خدا

رسول خدا، صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم، براي پي ريزي اركان حكومت اسلامي در يثرب، نخست، زمينه ي پذيرش آن را با بيعت عقبه ي اوّل، در ميان مردمِ آن سامان ايجاد فرمود [24] - بيعتي كه مفاد آن، داير مدار مسائل اخلاقي اسلام بود - و بعد از آن كه مردم و سرانِ قبايل - كه نبض اجتماع را به دست داشتند - آمادگي خويش جهت پذيرش بيش تر احكامِ اسلام را نشان دادند، آن حضرت با پيمانِ عقبه ي دوم، اركان حكومت اسلامي را پايه گذاري كردند. [25] .

حكومت حضرت علي

بعد از رحلت پيامبر بزرگوار اسلام، صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم، نيز ساختار حكومت و تعيين حاكمان جامعه، به گونه اي شكل گرفت كه اراده ي مردم در آن دخيل بود. با اينكه بدون هيچ مبالغه اي مي توان گفت، همه ي مردم يقين داشتند كه جانشين بر حقِ رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم)، حضرت علي (عليه السّلام) است و هيچ كس مانند او لياقت و شايستگي به دست گرفتن زِمام امور مسلمانان را ندارد، امّا از آن جا كه به علل گوناگون، عزمِ خويش را بر قبولِ حاكميّت آن حضرت، جزم نكردند، حضرت علي (عليه السّلام) با تمام شايستگي، خانه نشين شد.جناب سلمان فارسي،رحمه اللّه، در ضمنِ گزارشي از اوضاع جامعه ي مدينه، پس از رحلت رسول اكرم (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم)، علتِ روي كار نيامدنِ اميرالمؤ منين علي (عليه السّلام) را چنين بيان مي كند:... و كانَ علي ابن ابي طالب (عليه السّلام) لمّا راي خذلان الناس له و تَركهم نصرته و اجتماع كلمه الناس مع ابي بكر و

طاعتهم له و تعظيمهم له، جلس في بيتهِ [26] ؛ هنگامي كه حضرت علي (عليه السّلام) بي اعتنايي مردم نسبت به خويش را مشاهده كرد و ديد كه ايشان از ياري اش كناره گيري كردند و همگي به گِرد ابوبكر جمع شدند، و سر به طاعت و بزرگداشت او فرود آوردند، ناگزير شد كه در خانه بنشيند و زمام حكومت را واگذارد.اين، در حالي است كه وقتي بعد از گذشت بيست و پنج سال، اميرالمؤ منين (عليه السّلام) زمام حكومت و امور جامعه را به دست گرفت، طيّ سخناني شيوا، يكي از عمده ترين علّت هاي آن را حضور مردم و خواستِ جامعه ي معاصر معرفي كرد و فرمود:... فما راعَني اِلاّ والنّاسُ كعُرفِ الضبُع اِلي، يَنثالون عَليّ مِن كُلّ جانبٍ، حتّي لَقَد وُطِيءَ الحَسَنان، وَشُق عِطفَايَ، مجتمعين حَولي كرَبيضَه الغنم... [27] ؛ ازدحام فراواني كه مانند بال هاي كفتار بود، مرا به قبول خلافت وا داشت. آنان، از هر طرف مرا احاطه كردند، چيزي نمانده بود كه دو نور چشم ام، دو يادگار پيغمبر، حسن و حسين (عليهماالسلام) زير پا لگدمال شوند! چنان جمعيّت به پهلوهايم فشار آورد كه سخت مرا به رَنج انداخت و ردايم از دو جانب پاره شد! مردم، همانند گوسفنداني گرگ زده كه دور چوپان جمع شوند، مرا در ميان گرفتند...و در قسمت ديگري از همين خطبه مي فرمايد:... لولا حضور الحاضر... لاَ ِ لقيتُ حَبلَهَا علي غارِبِها و لَسَقيتُ آخِرها بكأسِ اوّ لها...؛ اگر نه اين بود كه جمعّيّت بسياري گِرداگِردم را گرفتند... هر آينه، مهار شتر خلافت را رها مي ساختم و از آن صرف نظر مي كردم

و آخر آن را با جام آغازش سيراب مي كردم...آري! همان زمينه ي اجتماعي و اراه ي عمومي مردم كه باعث شد آن حضرت بيست و پنج سال از اداره ي امور جامعه كنار بنشيند، در زمانِ ديگري، سبب شد كه حجّت خدا، حجّت را بر خويش تمام شده بيابد و وظيفه را در ورود به عرصه ي حكومت بداند.

اشاره

با اين بيان روشن شد كه سنّت و قانونِ الهي بر جوامعِ بشري چنين مقرّر گشته كه سرنوشت هر جامعه اي بسته به رويكرد و اراده ي آن جامعه باشد، بدين معنا كه اراده ي جمعي مردم سببِ پديد آمدنِ زمينه ها و بسترهايي مي شود كه اين زمينه ها فضاي متناسب با خود را به دنبال مي آورند و در نتيجه، سرنوشت جامعه به گونه اي رقم مي خورد كه فضاي حاكم بر جامعه مقتضي آن است و از آن جا كه لازمه ي هر قانوني، قابليّت تكرار آن است، بدين معني كه هر گاه سبب محقق شود، اقتضاي قانون، آن است كه مسبب و نتيجه نيز تحقّق يابد، در مي يابيم كه اگر انسان هاي صالح و پاك سيرت به دنبالِ برقراري حكومت جهاني عدل گستري هستند كه ريشه ي هر گونه ظلم و ستم را بركند و پرچم زيباي ولايت اللّه را در سراسر گيتي به اهتزاز درآورد، بايد در نخستين گام زمينه هاي اجتماعي لازم را فراهم سازند؛ چرا كه آخرين پيشواي الهيِ انسان ها، به منظور هدايت مردم به سر منزل و كمال مطلوب، زمام چنين حكومتِ جهاني را به دست مي گيرد، و اين امر در صورتي امكان خواهد

داشت كه مردم آماده ي بهره گيري از اين هدايت الهي باشند، و در صورتي كه چنين زمينه مساعدي در اجتماع وجود نداشته باشد و مردم در مقامِ پذيرشِ دستورهاي هدايت كننده ي آن امامِ همام نباشند، ظهور پيشواي آسماني و منجي امّت ها در ميان چنين مردمي، ثمري نخواهد داشت، همان طور كه وجود حضرت علي (عليه السّلام) در ميانِ مردم زمان خود، بدون و جود زمينه ي مساعد براي بهره گيري از هدايت هاي آن حضرت، نتيجه اي به دنبال نداشت.در برخي از روايات، با زبانِ خبر از آينده، به اين زمينه سازي اشاره شده است. از جمله ي آن ها حديثي است از رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) كه در آن چنين آمده:يَخرُجُ اُناسٌ مِن المشرق، فيُوَطؤ ون للمهدي يعني سلطانه [28] از مشرق زمين، مردماني خروج مي كنند و زمينه ساز حاكميّت مهدي موعود (عليه السّلام) مي گردند.همان طور كه ملاحظه مي شود، پيام آور خدا با اين بيان نوراني، در ضمنِ خبر از آينده، ظهور مهدي موعود (عليه السّلام) را مترتّب بر فراهم بودن زمينه هاي لازم جهت حكومت و سلطه ي آن حضرت بر كُره ي خاكي مي داند و اين در حالي است كه هر انقلاب و حكومتي كه براي هدفي معيّن برپا مي شود، در صورتي امكانِ پيروزي دارد كه زمينه ي آن از هر جهت فراهم باشد و اوضاع به طور كامل آماده و مهيّا باشد.يكي از عوامل و زمينه هاي مهم پيروزي، آن است كه عموم ملّت، خواهان آن حكومت باشند و اراده ي جمعي ايشان بر تاءييد و پشتيباني آن قرار گرفته

باشد، و از آن جا كه حكومت حضرت مهدي (عليه السّلام) يك حكومت جهاني است، به تبع، مساعد بودنِ زمينه ي عمومي جهان را نيز مي طلبد.در ادامه، به برخي از نشانه هاي فراهم آمدن اين زمينه، كه در واقع مراحل مختلف ايجاد زمينه اجتماعي هستند، اشاره مي كنيم:

محبوبيت اجتماعي

در دوران پيش از ظهور كه يأس، سايه ي سياه خويش را بر وجودِ بشريت مي گستراند، خصيصه ي آينده نگريِ انسان، حسِّ اميد را، ناخودآگاه، از دلِ انسانيّت هاي مدفون مي روياند و آدمي را به «روزي ديگر» بشارت مي دهد.بي گمان، نسلي كه دچار يأس ها و سرخوردگي ها است، در پيِ ديدنِ روزي خواهد بود كه تمامي استعدادهاي نهفته اش شكوفا شود، و همه ي انسان ها در پهنه ي زمين به جايگاه حقيقي شان برسند.رهاورد بررسي ها نشان مي دهد كه تمامِ تلاشِ امامان هدايت (عليهم السّلام)، در اين جهت مصروف مي شده كه در زماني كه يأسِ از دنيا و حاكمان آن بر شيعيان سيطره پيدا مي كرده، مراقب باشند تا نه تنها اين نااميدي به ناحيه ي رحمت الهي سرايت نكند، بلكه چراغ اميد به كارسازي و فرج و گشايش امور از جانب پروردگار متعال را در دل پيروان شان فروزان تر كنند. در روايتي از امام هشتم (عليه السّلام) چنين رسيده:ما احسن الصبر، وانتظار الفرج... فعليكم بالصبر؛ فاِنّه اِنّما يَجييءُ الفرج علي اليأس...؛ [29] چه نيكو است صبر و انتظار گشايش امور را كشيدن... پس بر شما است كه صبر پيشه كنيد؛ به درستي كه فرج، آن گاه مي آيد كه نااميدي فراگير گشته باشد.در فضاي مالامال از يأس

و نااميدي و سرخوردگي انسان ها، آشنايي با آينده ي سبز و پر نشاط از مجراي بشارت ها و پيش بيني هاي قطعي و تخلّف ناپذير انبيا و اولياي الهي، آدمي را در پي رسيدن به منجي و مُصلحي حقيقي مي دارد. اين حالت، در مرحله ي نخست، «تمايلي» بيش نيست، امّا با شناخت بيش تر نسبت به اوصاف متعالي و آرماني آن مصلحِ موعود و حكومت اش، در كنارِ رويارويي با واقعيّت هاي وحشت ناك و تلخ و نابه هنجار عصر پيش از ظهور، رفته رفته به «محبّت» و «دوست داشتن» ركن اصلي آن حكومت اصلاح گر، يعني قائد و رهبر نهضت، مبدّل مي شود. اين جا است كه اين سخن در جاي گاه معنا و مفهوم واقعي خويش قرار مي گيرد:«اِنّه لايخرج حتّي لايكون غائبٌ احبّ اِلي الناس منه، مِمّا يلقون من الشر [30] ؛ به درستي كه [مهدي موعود (عليه السّلام)] قيام نمي كند تا زماني كه هيچ غايبي نزد مردم محبوب تر از وي نباشد. و اين به خاطر شرارت ها و ناروايي هايي است كه مردم ديده اند.اهمّيّت عنصر محبوبيّت اجتماعي تا به آن جا است كه وقتي به تاريخ مي نگريم، هيچ حكومتي را نمي يابيم كه گفته باشد: «متكي بر ستم و سركوب، بر مردم اِعمال حاكميّت مي كند.».محبوبيّت اجتماعي كه آمد، به دنبال خود مقبوليّت را مي آورد و با آمدن مقبوليّت، مردم، مُلتمِسانه، حاكم را بر اِعمال حكومت بر خويش دعوت مي كنند. نمونه ي بارز اين مطلب را در ماجراي بيعت مردم با حضرت علي (عليه السّلام)، مشاهده مي كنيم. [31] البته، متون رسيده درباره

ي نحوه ي بيعت مردم با حضرت مهدي (عليه السّلام) نيز خالي از اين معنا نيست. [32] .به خاطر فراهم بودن همين زمينه ي اجتماعيِ مناسب، وقتي امام عصر (عليه السّلام) ظهور مي كند، مردم، با تمام خوش حالي و در نهايت احترام، از آن حضرت استقبال مي كنند. مرحوم سيد بن طاووس، رحمه اللّه، در نقلي چنين آورده:لايخرج المهدي حتّي يُقتل النفسُ الزكيّه. فاِذا قتلتِ النفسُ الزكيّه غضب عليهم اهل السماء و اهل الارض، فأتي الناسُ المهدي و زفوّها اِليه ما تزّف العروس اِلي زوجها ليله عِرسها [33] ؛ حضرت مهدي (عليه السّلام) قيام نمي كند تا زماني كه نفس زكيّه به شهادت مي رسد. پس هنگامي كه نفس زكيه كشته شد، اهل آسمان و زمين، بر قاتلان او خشم ناك مي شوند. در اين هنگام است كه مردم، گِرد مهدي (عليه السّلام) جمع مي شوند، و او را همانند عروسي كه شب زفاف به سوي خانه ي شوهر مي برند، براي حكومت مي آورند.بي گمان تعبير «زفوها اِليه...» حاكي از اشتياق شديد مردم به حكومت حضرت مهدي (عليه السّلام) و فراهم بودن زمينه ي بي نظير اجتماعي قبل از ظهور است كه به هنگام ظهور، اين گونه از حكومت آن حضرت استقبال مي شود. و همانطور كه از متن روايت ظاهر است اين زمينه ي اجتماعي پس از بروز ظلمي آشكار كه در قالب شهادت نفس زكيه پديد آمده، در جامعه ايجاد مي گردد، بر همين اساس مي توان علت رويكرد مردم به حكومت مهدوي را در ادامه سرخوردگي ايشان از ظلم و فساد ديگران ارزيابي كرد.مرور رواياتي كه در اين باره وارد

شده اند به ما مي نماياند كه عنصر محبوبيّت، در بستر سازي براي حكومت حضرت مهدي(عليه السّلام)، از جايگاه ويژه اي برخوردار است. در بياني از قتاده چنين رسيده است:المهدي خيرالناس... محبوبٌ في الخلايق... [34] ؛ حضرت مهدي (عليه السّلام) بهترين مردم است... او، محبوب نزد خلايق است.در تعبير ديگري از اهل سنّت اين طور آمده است:اِذا نادي منادٍ من السماء: «اِن الحق في آل محمد»، فعند ذالك يظهرالمهدي علي افواه الناس و يشربون حُبّه فلايكون لهم ذكر غيره؛ [35] هنگامي كه ندا دهنده اي از آسمان فرياد زند: «حق در آل محمد (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) است.»، پس در آن زمان مهدي ظاهر مي شود و محبّت او در دل مردم جاي مي گيرد به طوري كه در ياد هيچ كس، غير او نخواهد بود.در نقل ديگري، مقدار اشتياق مردم به آن حضرت، با تشبيه به شدت شوق و دل بستگي شتر ماده اي به فرزندش بيان شده:... فيبلغ المؤ منين خروجه فيأتونه مِن كلّ ارض، يحنّون اليه كما تحنّ الناقه الي فصيلها...؛ [36] هنگامي كه خبر خروج حضرت مهدي (عليه السّلام) به انسان هاي مؤ من مي رسد، از هر سرزميني به سوي او روانه مي شوند و با اشتياق به سوي او مي شتابند، همان طور كه شتر ماده به طرف فرزند خود مي رود.

عطش و شيفتگي

انساني كه براي رسيدن به سعادت و خوش بختي به هر دري زده و هر راهي را پيشِ رو گرفته، ولي هر چه بيش تر تلاش كرده، بسته بودن درها و بن بست بودن راه ها براي اش يقيني تر گشته است، اشتياق به برپايي حكومت

منجي موعود (عليه السّلام) در وجودش شعله ورتر مي شود. تداوم اين حالت، روح آدمي را به مرحله اي جديد مي رساند كه آن، عطش و شيفتگي است. اگر در جامعه ي بشري، اين عطش پديد آيد، مرحله اي مهم از زمينه هاي اجتماعيِ ظهور، فراهم شده است.شايد بتوان سبب تكرار جمله ي «يملا الارض قسطاً و عدلاً كما مُلِئت جوراً و ظلماً» را در همين نكته دانست؛ چرا كه بشر، از روزي كه پا به عرصه ي زمين گذاشته و در پرتو زندگي اجتماعي خود، براي پيشبُرد اهداف انساني خويش، سر به فرمان حاكمان و زمامداران نهاده است، اميدوار بوده كه اين حاكمانِ زورمند جلو تعدّيات را بگيرند و جامعه اي صالح و به دور از هر گونه ظلم و ستمِ پيدا و پنهان بسازند، امّا نه تنها به اين خواسته ي برخاسته از عمقِ جانِ خويش نرسيده، بلكه روز به روز شاهد گسترش ظلم و ستم هاي گوناگوني بوده است. از اين رو، هر گاه كه با پديده ي ناروايي روبه رو مي شود، از اعماق وجود آرزوي درك روزگاري را مي كند كه با روي كارآمدن مردي الهي، روحِ عدالت در كالبد جامعه ي بشري دميده شود. اين، همان زمينه ي مساعد و بستر مناسب براي پذيرش حكومت جهاني حضرت مهدي موعود (عليه السّلام) است كه بايد در وجود تمامي جامعه ي بشري رسوخ كند.هر چند كه روبه رو شدن با پديده ي نابه هنجار ظلم و جور، انسان را از سويي آزرده خاطر و رنجور مي كند، امّا از سوي ديگر، نور اميد و عطش زندگي در آينده اي حتمي و

موعود كه اثري از ظلم و جور نخواهد داشت را در دل او فروزان مي كند و همين امر سبب مي شود تا لحظه به لحظه، محبّت و دوستي و اُنس با حضرت مهدي (عليه السّلام) و حكومت او در جانِ آدمي شدّت يابد، و رفته رفته اين شدّت به عطش و شيفتگي مبدّل شود.در روايتي از رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم)، چنين آمده:«ينزل باُمّتي في آخِرالزمانِ بَلاءٌ شديدٌ مِن سُلطانِهِم لم يُسمَع ببلاءٍ اشد منه حتّي تضيق عليهم الارض الرحبه حتّي تملاء الارض جوراً و ظلماً، لايجدالمؤ من ملجاءً يلتجيء اليه مِن الظلم، فيبعث اللّهُ عزوجلّ رجلاً مِن عترتي فيملا الارض قسطاً و عدلاً كما ملئت جوراً و ظلماً يرضي عنه ساكن السماء و ساكن الارض [37] ؛ در آخر الزمان، بر امّت من، بلاي شديدي - كه تا آن زمان بلايي شديدتر از آن شنيده نشده - از جانب سلطان و حاكم ايشان وارد مي شود، به حدّي كه زمين با آن همه گستردگي اش بر آنان تنگ مي شود و مالامال از ستمِ آشكار و پنهان مي گردد. انسان مؤ من، پناهگاهي پيدا نمي كند كه بدان پناه برد. در اين وقت است كه خداوند عزّوجلّ، مردي از خاندان مرا بر مي انگيزد تا زمين را پُر از قسط و عدل سازد، همان گونه كه لبريز از ظلم و جور گشته بود، به طوري كه ساكنين آسمان و زمين، از وي راضي مي شوند.اين روايت، به روشني، نشان مي دهد كه دوري جامعه از رهبر الهيِ عادل، و گرفتار آمدن آن در چنگال سردمداران بيدادگر، موجب بروز ظلم و فساد

در همه ي زمينه ها مي شود و همين فساد، باعث سختي و مشكلي و پديد آمدن تنگناهاي غير قابل رفع در زندگي بشر مي گردد. در نتيجه، سبب تشنگي انسان هاي مؤ من به ظهور مصلح واقعي مي گردد.از حديفه، درباره ي وضعيّت جامعه ي بشري در هنگام قيام حضرت مهدي (عليه السّلام) چنين رسيده:... انّه لايخرج حتّي لايكون غايب احب اِلي الناس مِنه مِمّا يلقون مِن الشّر؛ [38] به درستي كه [مهدي موعود (عليه السّلام)] قيام نمي كند تا زماني كه هيچ غايبي نزد مردم محبوب تر از وي نباشد، و اين به خاطر شرارت ها و ناروايي هايي است كه به مردم رسيده است.

اضطرار

از بررسي روايات مي توان چنين به دست آورد كه «اضطرار»، تبلور فراهم آمدنِ همه ي آمادگي ها و زمينه ها است. انسانِ مضطر، دنيا را باتمام وسعت اش، تنگ احساس مي كند و زرق و برقِ فريبنده ي ظاهرِ قدرت هاي شيطاني، او را غافل نمي كند. بر عكس، انسان هايي كه زندگي در كاخ هاي سر به فلك كشيده و بهره مندي از مال و منال فاني و عيش و نوش زودگذر دنيا، خط پايان آرزوهايشان را ترسيم كرده است، كجا به دنبال جايگاهي در كنار مهدي موعود (عليه السّلام) خواهند بود؟انساني كه خود را يافت و ارزش جان خويش را بيش تر از آن ديد كه در چند روزه ي دنيا تباه اش سازد، قدم نهادن در خيمه ي محبوب دل ها و زندگي در روزگار شيرين ظهور را پايان آرزوهايش قرار مي دهد و اين حالت، نه فقط يك آرزوي بي ريشه، بلكه فراتر

از عطشي است كه جان آدمي را به لرزه در مي آورد و لحظه به لحظه او را در پي رها شدن از وضعيّت كنوني مي دارد.در كلامي كه از رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) پيش از اين نقل شد اين نكته، نمايان است. آن حضرت فرمود:ينزل بأُمتي في آخر الزمان بلاءٌ شديدٌ مِن سلطانِهِم لم يُسمَع بِبَلاءٍ اشدّ مِنه حتّي تضيق عليهم الارض الرحبَه حتّي تملا الارض جوراً و ظلماً لايجد المؤ من مَلجاءً يلتجيءُ اِليه مِن الظلم، فيبعث اللّه عزوجل رجلاً مِن عترتي... [39] ؛ در آخر الزمان، بر امّت، من بلاي شديدي - كه تا آن زمان بلايي شديدتر از آن شنيده نشده - از جانب سلطان و حاكمِ ايشان وارد مي شود، به حدّي كه زمين با آن همه گستردگي اش بر آنان تنگ مي شود و مالامال از ستمِ آشكار و پنهان مي گردد. انسان مؤ من، پناهگاهي پيدا نمي كند كه بدان پناه برد. در اين وقت است كه خداوند عزّوجلّ، مردي از خاندان مرا بر مي انگيزد....در اين بخش از حديث شريف، ظهور حضرت مهدي (عليه السّلام) بر اين مترتب شده كه انسان مؤ من بيابد كه هيچ پناهي براي او وجود ندارد!از اين سخن، چنين استفاده مي شود كه زمينه ي اجتماعي كه عاملِ فرا رسيدن زمان ظهور است، وقتي كار ساز است كه همراه خواست قلبي انسان هاي مؤ من، باشد. به عبارت ديگر، انسان هاي منتظر، بايد به مرحله اي برسند كه به تحقيق يقين كنند براي نجات از گرداب مهالك، هيچ پناهي جز حكومت مهديِ آل محمد، (عليهم السّلام) نيست.اين، مطلبي است

كه با تعبيرهاي گوناگوني در روايات مورد تأييد قرار گرفته در روايتي ابوسعيد خدري از وجود مقدّس پيامبر گرامي اسلام(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) چنين نقل مي كند:تأوي اليه اُمّتُه كما تأوي النحل اِلي يعسوبها [40] ؛ امّت حضرت مهدي (عليه السّلام) به سوي او پناه مي برند، همان طور كه زنبور [از ترس ديگران] به ملكه ي خويش پناه مي برد.بنابراين، رسيدنِ جامعه به مرحله اي كه در آن، همه ي مردم يك دل و يك صدا، خواهانِ حكومت حضرت مهدي(عليه السّلام) باشند و با تمام وجود، اضطرار خويش را به حضرت اش فرياد زنند و آماده ي ياري و جانبازي در ركاب او براي رسيدن به اهداف والاي وي باشند، از جمله عواملي است كه توقّع ظهور، بدونِ آن، امري است نه چندان نزديك به واقع.بر همين اساس است كه وجود مبارك اش در توقيع شريف چنين مي فرمايد:ولو ان اشياعَنا - وَفّقَهُم اللّه لِطاعتِهِ - علي اجتِماعِ القلوب في الوفاءِ بالعهد عليهم لَما تأخر عَنهم اليُمنُ بِلِقائِنا، وَلَتَعَجلَت لهم السعاده بمشاهدتنا علي حق المعرفه وصِدقِها مِنهم بِنا [41] ؛ اگر دل هاي شيعيان - كه خدا بر طاعت خويش موفق شان دارد - بر وفاي به عهدي كه بر آنان بود، متّحد و استوار مي بود، هرگز يُمن ديدار [و همنشيني] ما از ايشان به تأخير نمي افتاد و به تحقيق كه خوش بختي ديدار ما با معرفتي ثابت و پا برجا به سوي آنان روي مي آورد.اين، در حالي است كه اگر زمينه مردمي مناسب، به وجود نيايد، به طور كلّي، جامعه، لياقت و قابليّت بهره مندي از اين نعمت بس

بزرگ الهي را به دست نمي آورد؛ چرا كه قانون حتمي الهي اين گونه استقرار يافته كه نعمت و رحمت خداوند بر حسب اقتضاي محلّ و بر وفق استعداد و متناسب با قابليّتِ دريافت كننده، فرود آيد. [42] ظهور زمامدار عادلي مانند امام زمان (عليه السّلام)، بزرگ ترين نعمتي است كه تا كنون هيچ امّتي لياقت دريافت آن را نداشته و اگر قرار باشد كه آن حضرت بدون وجود زمينه ي لازمِ اجتماعي ظهور كند، به تحقيق كه از مردم همان چيزي را خواهد ديد كه ديگر پيشوايان الهي ديدند و همين مردمي كه در صورت ايجاد زمينه ي پذيرشِ حكومت امام زمان (عليه السّلام) از ياران و هواداران آن حضرت مي شوند، در صورت عدم وجود زمينه ي لازم در ميان شان، آلت دستِ حاكمانِ جاير و ستم پيشه گشته و عليه آن امام همام به مقاومت بر خواهند خواست!بنابراين، يكي از مهم ترين زمينه هاي ظهور امام زمان(عليه السّلام)، و بر پايي حكومت عدل جهاني، فراهم آمدن بستر اجتماعي لازم است. و در همين راستا، يكي از با اهميّت ترين وظايف انسان هاي صالحي كه در انتظار برپايي دولت كريمه ي امام عصر(ارواحنالتراب مقدمه الفداء) هستند، اين است كه زمينه هاي اجتماعي لازم براي پذيرش و درخواست حكومت حضرت مهدي(عليه السّلام) را در ميان توده هاي مردم پديد آورند.

وجود ياران كارآمد

ضرورت وجود ياران

روشن است كه مهم ترين وظيفه ي دولت امام مهدي (عليه السّلام) ريشه كن كردن ستم و ستمگران از سطح جامعه و ساختن جامعه اي پاك و با طراوت در سراسر كره ي زمين است. و نيز روشن است كه پاك سازي چنين جامعه

اي از لوث وجود پليدي هاي ناشي از دوري انسان ها از كرامت انساني خويش، آن هم بدون هيچ گونه سُستي و كوتاه آمدن در اجراي دستورهاي حيات بخش خدايي، مستلزمِ درگيري با پايگاه هاي سلطه ي اهريمناني است كه منافع خويش را فقط در دلِ سياه جامعه ي دور از اولياي خدا يافته اند.اصلاحِ چنين جامعه اي كه لبريز از بيدادگري و فساد است، كاري بس دشوار خواهد بود؛ زيرا، همان طور كه در گذشته بدان اشاره شد، امام (عليه السّلام) برنامه هاي خود را از راه هاي عادي و در چهارچوب ملاك ها و قانون هاي طبيعي به اجرا در ميآورد كه يكي از آن ها پيشرفت دين و آيين خدا از طريق ياري بندگان صالح است.از سويي، اداره ي جامعه اي رهيده از بندهاي بردگي شيطان پرستان، آن هم به گستردگي تمام زمين، دولتي قوي و كارآمد مي طلبد، دولتي كه از ياران و دست ياراني ويژه تشكيل شده باشد، ياوراني كه از هر جهت شايستگي هاي لازم براي تحمّل مبارزات طاقت فرساي اوّليه و سختي هاي اداره ي جامعه ي پس از ظهور را داشته باشند تا در كنار ايشان، ناهمواري ها، هموار گردد و آن رهبر يگانه از بيابان غربت و تنهايي رها شود و زمين را لبريز از عدل و داد كند.اين، مطلبي است كه علاوه بر، برخورداري از پشتوانه ي عقلي، در برخي از روايات هم مورد اشاره قرار گرفته است. فضيل بن يساراز امام صادق (عليه السّلام) نقل مي كند كه دربارهِ حضرت مهدي (عليه السّلام) فرمود:له كنز بالطالقان ما هو بذهب ولافضّه...، و رجالٌ كأنّ قلوبهم

زبرالحديد... بهم يَنصُرُاللّهُ اِمامَ الحق؛ [43] براي حضرت مهدي (عليه السّلام) گنجي است در طالقان كه از جنس طلا و نقره نيست... مرداني هستند كه استواري دل هايشان براي دين خدا، همانند آهن است... خداوند متعال، به دست ايشان، امام و پيشواي حق را ياري مي كند.در حديث ديگري مفضّل بن عمر از امام ششم، حضرت جعفر بن محمدصادق(عليهما السّلام)، روايت مي كند كه آن حضرت فرمود: وقتي امام مهدي(عليه السّلام) ظهور مي كند، از جمله اوصافي كه براي ياران خويش، هنگامِ فراخواندن ايشان، بيان مي كند، اين صفت است: «ومَن ذخرهم لِنُصرتي... اي كساني كه خداوند شما را براي ياري و نصرت من ذخيره كرده است». [44] .در روايتي از اهل سنّت آمده است:عن ابي جعفر قال: يظهر المهدي في يوم عاشوراء...، قائمٌ بين الرُّكن والمقام، و جبريلُ عن يمَينِهِ وميكائيل عن يساره، و تصير اِليهِ شيعتُه مِن اطرافِ الارض تطوي لهم طيّاً حتّي يبايعوه، فيَملاءُ بِهمُ الارضَ عدلاً، كما مُلِئَت جوراً و ظُلما [45] ؛ مهدي (عليه السّلام) در روز عاشورا ظهور مي كند... او، كنار خانه ي خدا بين ركن و مقام مي ايستد. جبرييل، در سمت راست او، و ميكاييل، در سمت چپ او قرار مي گيرد. شيعيان او، از مناطق مختلف (گوشه و كنار) زمين به سوي او روانه مي شوند، به گونه اي كه گويا زمين زير گام هايشان حركت مي كند، تا اين كه با او بيعت مي كنند. او، با كمك ايشان، زمين را پر از عدل و داد مي كند همان طور كه مالامال از ستم آشكار و نهان گشته بود.همان گونه كه مشاهده مي شود،

در اين چند روايت شريف بعد از، تصريح به جايگاه نصرت رساني اطرافيان امام زمان (عليه السّلام) با عبارت «يملا ء بهم الارض عدلا ً» اين مطلب خاطر نشان گشته كه آن حضرت با كمك يارانِ با وفايش، زمين را پُر از عدل و داد مي كند. و بايد دانست كه اين، مسيري است كه با مرور تاريخ و بررسي سرگذشت اولياي خدا در امّت هاي پيشين، به روشني، به ما رُخ مي نماياند. آري! سنّت الهي براي پيشبرد اهداف دين و آيين حق، بر پايه ي ياري و مدد رساني انسان هاي صالح به اولياي اللّه استوار شده است.اكنون، با مروري كوتاه بر تاريخ، موضِعِ مركزي مسئله ي «استنصار» را در دعوت برخي از انبيا و اوليا مورد توجه قرار مي دهيم:

حضرت لوط

لوط، آن پيامبر عظيم الشاءن خداوند، با آن كه فرستاده ي خدا بود و حقّانيّت خويش را بر مردم از طريق معجزه ثابت كرده بود، ولي براي مبارزه با فرومايگان قوم خويش، آرزوي داشتن هم پيماناني را كرد تا با تكيه بر ايشان بر منحرفان لجوج چيره گردد. آيه ي هشتاد سوره ي مبارك هود، حاكي از آرزوي او است كه مي فرمايد:(قال لو انّ لي بكم قوّه او آوي اِلي ركن شديد)؛ اي كاش مرا به شما اقتداري بود يا آن كه از شرّ شما به ركن محكمي پناه مي بردم.بي گمان سخن از ياوران گفتن با تعبير «قوّت و قدرت، و ركن محكمي كه تكيه گاه پيامبر خدا» باشد، نشانه ي اهمّيّت و جايگاه رفيع نيروهاي مدد رسان در مقام رويارويي با دشمنان است. [46] علاوه بر آن كه بايد

توجه داشت كه اين سخن حضرت لوط (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) نه فقط آرزوي او در بُرهه اي از زمان كه فرياد استنصار و ياري طلبي تمام انسان هايي است كه در جهت پيشبرد جامعه ي بشري به سوي اهداف والاي الهي، روزها و شب هاي عمر خويش را سپري كرده اند.سرگذشت لوط، نه يك داستان كه سنّت جاري خداوند در حقِ تمامي پيشوايان هدايت در ميان امّت هاي خويش است.

حضرت موسي

در سرگذشت حضرت موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) مي بينيم كه بلافاصله، بعد از مبعوث شدن به رسالت، دست به درگاه پروردگار متعال بلند كرده و از او ياري كننده اي را طلب مي كند كه در به انجام رساندن آن مسئوليّتِ عظيم ياري اش كند:(قال ربِّ... واجعَل لي وزيراً مِن اهلي هارون اخي اُشدُد بهِ اَزري واشركهُ في امري) [47] موسي عرض كرد: «پروردگارا!... و از اهل بيت من، يكي را وزير و معاون من قرار بده، كه او برادرم هارون است، و به وسيله ي او پشت مرا محكم كن، و او را در انجام دادن كارهايم با من شريك كن.».علامه ي طباطبايي، رحمه اللّه، ذيل اين آيات شريف چنين مي فرمايد:«وزير» از مادّه ي «وِزر» به معناي «بار سنگين» است. وزير را از آن جهت وزير نام نهادند كه او سنگيني مسئوليّت ملك را تحمّل كرده و به دوش مي كشد... و موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) بدان جهت از خداوند متعال درخواست وزير كرد كه مسئوليّت او داراي جوانب گسترده و پراكنده اي بود و او به تنهايي توانايي بر آمدن

از عهده ي آن را نداشت، لذا نيازمند وزيري بود كه او را ياري كرده و مقداري از مسئوليّت را بر عهده بگيرد و موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) را پشتيباني كند تا اندكي از سنگيني كار موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) كاسته شود.در تأييد همين مطلب، جمله ي «اُشدُد بهِ ازري واشركهُ في امري» در ادامه ي آيات، به منزله ي تفسير و بياني است براي درخواست وزير. اين آيه، مسئوليّت وزير را بيان كرده است. [48] .اين آيات، به صراحت، اهمّيّت جايگاه ياوران كارامد در مسير پي ريزي يك حركت و نهضتِ ضدّ شيطاني در برابر سردمداران ستم را بيان مي كند و ره پويان طريق هدايت بشري را به لزوم برخورداري از تشكيلاتي كه توانايي بدوش كشيدن بخشي از مسئوليّت سنگين رهبري يك نهضت انقلابي را داشته باشد، متذكّر مي شود.

حضرت عيسي

حضرت عيسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) نيز در گردش همين قانون حتمي پروردگار، روياروي قوم حق ناشناسِ يهود قرار گرفت و براي پشت سرگذاشتن دشمني هاي ايشان، نداي يارخواهي سرداد.جمعيّت يهود كه قبل از آمدن عيسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) طبق بشارت هاي پيامبر خويش حضرت موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام)، در انتظار ظهور مسيح بودند، هنگامي كه ظهور وي را در تضاد با منافعِ جمعي از ستمگران بني اسراييل ديدند، از او روي برگرداندند و تنها عدّه اي محدود، گرد او حلقه زدند.عيسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) پس از دعوت مستدلّ و متقَن، دريافت كه گروه يهود اِصرار در مخالفت و انكار

و كج روي دارند، لذا در صدد جمع آوري ياوراني بر آمد كه پشتوانه ي حركت انقلابي وي را تأمين كنند، ياوراني كه هم خود پاك باشند و نوراني و هم براي بيرون كشيدن ديگران از مُرداب مهالك دنيوي كوشش كنند، لذا صدا زد:«(مَن انصاري اِلي اللّه) [49] كيست كه از آيين خدا حمايت كرده و از من دفاع كند.». حواريون در پاسخ عرض كردند: «(نحن انصاراللّه) [50] ؛ ما ياوران خدا هستيم.»، و در مسير ياري مسيح (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام) با دشمنان به مبارزه برخاستند، تا اين كه گروهي از بني اسراييل به ايشان پيوسته و عدّه اي ديگر بر كفر خويش باقي ماندند. (فامنَت طائِفَه مِن بني اِسرائيل و كفرَت طائفه). [51] .افزون بر اين، خداوند تبارك و تعالي در ابتداي آيه ي چهاردهم سوره ي مبارك صف، تمام اهل ايمان را به ياري خويش فرا مي خواند: (يا ا يُها الذين ءامَنُوا كُونُوا انصاراللّه)؛ اي اهل ايمان! ياران خدا باشيد.به راستي خداوندي كه قِوام هر قدرتي به قدرت او بسته است، چرا نداي استنصار و ياري طلبي سر مي دهد؟ آيا غير از اين است كه اولياي برگزيده ي خدا كه هدايت جامعه به دست ايشان است، با تكيه بر نيروي چنين ياوراني بار هدايت و سعادت انسان ها را به سر منزل مقصود مي رسانند؟بي ترديد، قرآن مجيد، با بيان اين مطالب، در صدد پيوند دوران هاي گذشته با زمان حاضر است، و در حقيقت، پيوند فكري و فرهنگي نسل حاضر را با گذشتگان، براي درك حقايق، لازم و ضروري مي داند؛ زيرا از ارتباط و گره

خوردن اين دو زمان (گذشته و حال) وظيفه و مسئوليّت آيندگان روشن مي شود. در اين آيات و نظاير آن ها، سنّت هاي خداوند در اقوام گذشته، خود نمايي مي كند كه هرگز جنبه ي اختصاصي نداشته و به صورت يك سلسله قوانين حياتي درباره ي همگان، گذشتگان و آيندگان، اجرا مي شود.

پيامبر اسلام

با توجه به آن چه گذشت در مي يابيم يكي از ويژگي هاي انقلاب هاي توحيدي، اين است كه در كنار موسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام)، هارون را داريم، در پيرامون عيسي (علي نبيّنا و آله و عليه السّلام)، حواريون را، و در نهضت رسول الله (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) افراد ساخته شده در دوران پنهاني و تنهايي را مانند علي مرتضي (عليه السّلام) كه خداوند متعال در آيه ي چهارم سوره ي مبارك تحريم نقش وي در ياري كردن فرستاده ي خويش را متذكّر شده و فرموده:(فاِن تَظاهَرا عليه فاِنّ اللّه هو مَوليه و جبريلُ و صالحُ المؤ منين والملائكه بعد ذالك ظهير)؛ اگر شما دو زن بر آزار پيامبر اتّفاق كنيد [هرگز بر او غلبه پيدا نخواهيد كرد]؛ زيرا خدا، يار و نگهبان او است و جبريل امين و مردان صالح و با ايمان و فرشتگان حق، يار و مددكار اويند.به اتّفاق مفسران شيعه و سنّي، مصداق بارز و مستقيم «صالحُ المؤ منين» اميرالمؤ منين علي (عليه السّلام) است. گذشته از آن كه نقش حياتي آن حضرت در پشتيباني رسول مكرم اسلام (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) در جنگها، درگيري ها، نشيب و فرازهاي سخت و طاقت فرساي دوران خفقان مكه و روزهاي پرالتهاب مدينه، بر

كسي پوشيده نيست.

اشاره

در تاريخ امامان معصوم(عليهم السلام) نيز نيازمندي به چنين پشتوانه اي را به صورت متعدّد در دوره ي هر امامي مشاهده مي كنيم. شواهد بسياري وجود دارد كه دلالت مي كند بر اين كه اگر امامان (عليهم السّلام) پيروان نيرومند و ياران متعهد و كارايي داشتند، در برابر دشمنان دست به اقدامات نظامي مي زدند و حكومت حقّ اسلامي را تشكيل مي دادند، ولي اين وظيفه را به طور نامعيّني به تأخير انداختند تا زماني كه فعّاليّت هاي فكري پيروان شان به بار بنشيند و ترجمان آگاهي سياسي و مذهبي آنان شود و در همين مسير، بالا خره، يكي از امامان معصوم (عليهم السّلام) قادر شود با ابزار نظامي، حكومت را به دست گيرد.

حضرت علي

در رابطه با حكومت حضرت علي (عليه السّلام) كه بلافاصله بعد از رحلت پيامبر گرامي اسلام (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) برپا نشد، در روايتي از فضل بن شاذان كه به امام باقر (عليه السّلام) منتهي مي گردد، چنين آمده است:رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) به اميرمؤ منان علي (عليه السّلام) خطاب فرمود: «يا علي! اِن قريشاً ستُظهَر علي ما استَبطنَته و تجتمع كلمتُهم علي ظُلمك و قهرك. فاِن وَجدتَ اعواناً فجاهِدهُم، وَاِن لم تجد اعواناً فكُف يدك واَحقِن دَمَك؛ فاِنَّ الشهادَه مِن وَرائك. وَاعلَم انّ ابني يَنتقِمُ مِن ظالميك و ظالمي اولادِك و شيعتك في الدنيا، و يُعَذّبهم اللّه في الاخِره عذاباً شديداً.»؛ اي علي! همانا قريش، به زودي، عليه تو برخواهند خاست و به خاطر ظلم و غلبه بر تو، دست به دست هم خواهند داد. اگر ياوراني يافتي، پس به جهاد با ايشان برخيز، واگر نيافتي

كساني را كه تو را ياري كنند، پس دست نگهدار و خون خويش را حفظ كن. به درستي كه شهادت، در انتظار تو است. بدان كه فرزند من [مهدي (عليه السّلام)] از ستمگران بر تو و بر فرزندان و شيعيان ات در دنيا انتقام خواهد گرفت، و خداوند در آخرت ايشان را به عذاب سخت مبتلا خواهد كرد.در اين هنگام، سلمان فارسي از آن حضرت پرسيد: «اي رسول خدا! (آن فرزندي كه از دشمنان انتقام خواهد گرفت) كيست؟». حضرت فرمود:التاسع مِن وُلدِ ابني الحسين، يظهر بعد غيبتِهِ الطويله، فَيُعلِنُ امرَ الله ويظهر دين الله و ينتقم مِن اعداء الله و يملا الارض قسطاً و عدلاً كما مُلِئَت جوراً و ظلماً [52] نهمين از فرزندان پسرم حسين (عليه السّلام) كه بعد از غيبتي طولاني، آشكار مي شود، پس امر خدا را ظاهر مي گرداند و دين او را پيدا مي سازد، و از دشمنان خدا انتقام مي گيرد، زمين را پر از عدل و داد مي كند، هم چنان كه لبريز از ظلم و جور شده است.به راستي چرا اميرالمؤ منين (عليه السّلام) كه خود «در كودكي، بزرگان و شجاعان عرب را به خاك افكند و شاخه هاي بلند درخت قبيله هاي بت پرستي را درهم شكست» [53] حال، براي ستاندنِ حق خويش، مأمور مي شود كه اگر ياوري پيدا كرد، اقدام كند؟اين حديث شريف، به روشني بيان مي كند كه مسئوليّت جلوگيري از ريخته شدنِ خون وليٍّ خدا، بر عُهده ي انسان هاي لايق و كارامدي است كه توانايي حفاظت از جان امام خويش را داشته باشند. در پرتو وجود چنين ياراني است كه حجّت

خدا مجالِ قد عَلَم كردن در برابر دشمنان دين خدا را خواهد يافت. در صورت فقدان اين عنصر حياتي از پهنه ي زندگي سياسي وليّ خدا، او، مأمور به سكوت است، حتّي در مقابل اساسي ترين انحرافات پديد آمده در مسير سعادت بندگان خدا، كه خلافت و جانشيني رسول خدا باشد.به راستي، چرا آن علي(عليه السّلام) كه به فرموده ي پيامبر اسلام (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) «اگر مردم شرق و غرب عالم در برابرش بايستند، بر همه ي آنان غلبه مي كند [54] در خطبه ي يكصد و هشتاد و يكم نهج البلاغه [55] ، پس از يادِ مهدي موعود (عليه السّلام) لب به گلايه از اطرافيان خود مي گشايد، با حال گريه دست بر محاسن سپيدش مي زند و خاطره ي ياران با وفايش، عمّار و ابن تّيهان و ذوالشهادتين و... را زنده مي كند؟ آيا پاسخ، جز اين است كه مردي چون علي (عليه السّلام) نيز براي دست يابي به اهداف بلند خويش، به ياوراني چون مالك اشترها كه جان بر كف، در پي تحقق اهداف امام خويش هستند، نيازمند است؟مرور خطبه هاي 27 و 69 و 70 و 96 و 181 نهج البلاغه [56] و نيز دقّت در ماجراهاي كوچك و بزرگ دوران حكومت امام اوّل (عليه السّلام) به ما مي نماياند كه كميِ اطرافيان لايق و كارامد، در كوتاهيِ عمر دولت آن حضرت تأثير زيادي داشته است.

امام حسن مجتبي

تا كنون روشن شد كه در هر انقلاب و حكومتي، پس از رهبري، جريان اصلي مقاومت و اداره ي امور، بر عهده ي نيروهاي مخلص و كارامدي است كه بيش ترين فشار و

بار حركت را بر شانه كشيده و هسته ي مركزيِ نظام را تشكيل مي دهند.آن چه از خلال روايات به دست مي آيد، اين است كه اگر امام دوم، حضرت حسن بن علي (عليهماالسلام) اطراف خويش، چنين ياوران و مديراني را مي يافت، دست از حكومت نوبنيان خويش نمي كشيد. خيانت سه تن از سرلشكران آن حضرت و طاقت نياوردن ايشان در مقابل سيم و زَرهاي معاويه لعنه اللّه كه در نهايت به ترك لشكرگاهِ امام خويش و پيوستن به سپاهيان دشمن منجر شد، از سختي امتحاناتي حاكي است كه شيعيان براي نشان دادن ميزان پايداري و صداقت خويش نسبت به حق با آن روبه رو هستند، [57] آزمايشاتي كه حكم غربال مدعيان طرفداري از حجّت خدا را دارند، و در صورت سربلند بيرون آمدن از آن، حجّت را بر وليّ خدا، براي رويارويي با دشمنان تمام مي كند.مرور تاريخ زندگي امام حسن مجتبي(عليه السّلام) به ما نشان مي دهد كه عمده ترين علت در كناره گيري آن حضرت از ميدان جنگ با معاويه لعنه اللّه، و واگذاري زمام حكومت به وي، نداشتن ياران با وفايي بود كه آن امام مظلوم(عليه السّلام) را در مقابل دشمن نصرت دهند.حضرت حسن بن علي(عليهما السّلام) در كلامي نوراني علت قبول صلح را چنين بيان مي فرمايد: وَاللّه ما سلمتُ الا مر اِليه اِلاّ انّي لم اجِد انصاراً، ولو وَجدَتُ انصاراً لقاتَلتُهُ ليلي و نَهاري... [58] به خدا سوگند! من كار را به معاويه واگذار نكردم مگر به اين دليل كه ياور نيافتم، و اگر مي يافتم كساني را كه ياري ام مي كردند، در طول شب و روزام

با او مي جنگيدم.

امام حسين

تأثير فراوان برخورداري از ياران كارامد و هواداران استوار گام و مخلص، تا آن جاست كه در بررسي تاريخ حضرت حسين بن علي (عليهماالسّلام) به اين نتيجه مي رسيم كه وجود چنين ياراني، در ورود آن حضرت به ميدان خونين دفاع از اصول شريعت، ايفا كرده است.در نقلي، مهم ترين دغدغه ي جناب عقيله ي بني هاشم حضرت زينب كبري (عليهاالسلام) كه در شب عاشورا، در رابطه با ياران امام حسين (عليه السّلام) بروز كرده، او، به آن حضرت عرض مي كند:اخي! هل استعلمتَ مِن اصحاب نيّاتهم؟ فاِنّي اخشي ان يسلموك عند الوثبه و اصطكاك اسنه؛ برادر جان! آيا از مقاصد و نيّت هاي ياران ات آگاهي پيدا كرده اي؟. من از آن مي ترسم كه ايشان تو را در سختي جنگ رها كنند.سيدالشهداء (عليه السّلام) در پاسخ، گريست و فرمود:اما وَاللّهِ! - لقد نهرتُم و بَلَوتُهم و ليس فيهم الا شوَش الا قعسَ، لَيستاءنِسوُنَ بالمَنّيه دوني استيناس الطفل بِلَبنِ اُمّه؛ [59] به خدا سوگند! من ايشان را از خودم راندم و آزمايش كردم. در ميان آنان، كسي كه مُتكبر و فراري از كار باشد، نيست. به درستي كه اُنس ايشان به كشته شدن در ركاب من، بيش تر است از اُنس طفل شيرخوار به شير مادر.آزمايش اطرافيان از سوي حضرت امام حسين (عليه السّلام)، حاكي از رابطه تنگاتنگ نحوهِ تصميم گيري رهبر با موقعيت روحي و رواني و اخلاقي و اعتقادي ياران است. همان گونه كه اعلامِ برداشتن بيعت از ذمّه اطرافيان در منازل مختلفِ سفر به كربلا، به خصوص در شب عاشوراء، خبر از آن مي دهد كه سيدالشهداء

(عليه السّلام) به طور مستمر، در پي پاكسازي اطرافيان خود بودند تا در نهايت كساني به عنوان يار در كنار آن حضرت باقي بمانند كه ناب ناب و در بالاترين درجه خلوص باشند.در بيان ديگري، آن حضرت ياران خويش را چنين توصيف مي كند:فاِنّي لا اعلم اصحاباً اوفي ولاخيراً مِن اصحابي [60] به درستي كه من، ياران و همراهاني با وفاتر و بهتر از اصحاب خويش نمي شناسم.اين، خود، نشانه ي آن است كه بودن و نبودن چنين اصحابي، در تصميم سازي براي رهبري يك نهضتِ پايدار، بسيار حايز اهمّيّت است. به درستي كه عدم وجود ياراني جان بر كف در اطراف حضرت حسن بن علي (عليهماالسّلام) باعث شد تا حضرت اش روياروييِ نظامي با معاويه لعنه اللّه را كه به منزله ي به كارگيري آشكار تمام قوا براي ريشه كني باطل و پي ريزي و حفاظت از حكومت حق است، امري نابه جا به شمار آورد، و در مقابل، وجود همين ياران، هر چند اندك، پيرامون حضرت حسين بن علي (عليهماالسّلام)، عاملي مهم گشت تا قيام به شمشير بهترين راهِ احياي آيين رو به اُفولِ اسلام ناب به حساب آيد.به راستي، آيا ياران حضرت مهدي (عليه السّلام) مي توانند كم تر از ياوران سيدالشهداء (عليه السّلام) باشند كه ظهر عاشورا، جسم خويش را سپر تيرهاي بلا كردند تا حجّت خدا، در امنيّت، به اقامه ي نماز بپردازد؟ضرورت عبرت آموزي از عمل كرد پيشينيان، طرح اين پرسش را بايسته مي كند كه آيا اگر اهل كوفه به جاي پايمال نمودن بيعت خويش با سبط پيامبر اكرم(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم)، حضرت امام حسين(عليه السّلام)، بر

عهد خويش درباره ي ياري آن حضرت، ثابت و استوار باقي مي ماندند، آيندگان شاهدِ رقم خوردنِ صفحات تاريخ با چه محتوا و مطالبي بودند؟

امام صادق

بعد از شهادت امام سوم (عليه السّلام) نيز امامان ديگر، از اين ركن اساسي غافل نبودند و بر حسب اقتضاي زمان، در صدد تربيّت مُهره هايي بر آمدند تا در صورت تشكيل دولت حق الهي، ايفاي نقش كنند و توانايي عهده گيري بخشي از مسئوليّت نهضت را داشته باشند.اين برنامه، به طور پنهاني ادامه داشت تا آن كه توقّع زود هنگام برخي از ياران امام صادق (عليه السّلام) در برپايي حكومت ناب اسلامي به دست آن حضرت، سبب شد تا حضرت اش ضمن پرده برداري از اين استراتژي، ناكاراييِ اطرافيان را علّتي مهم در عدم تشكيل حكومت اصيل توحيدي به دست خويش برشمارَد.در روايتي، وقتي كه برخي از اصحاب امام ششم (عليه السّلام) به آن حضرت ابراز محبّت كردند و با بيان كثرتِ جمعيّت شيعيان، به صورت كنايه، از زمان قيام آن حضرت و تشكيل حكومت حق الهي مي پرسند امام صادق (عليه السّلام) مي فرمايد:«اما لوكَمُلَت العدّه الموصوفه ثلاثمئه و بضعه عشر، كان الذي تريدون...» [61] ؛ آگاه باش! هرگاه آن عدّه ي وصف شده [كه توانايي ياري ما را، در تشكيل دولت الهي دارند] به سيصد و اندي نفر برسند، آن زمان، آن چه شما در خواست مي كنيد، محقّق خواهد شد.در روايت ديگري، هنگامي كه سُدير صيرفي وارد بر امام صادق (عليه السّلام) شده و عرض كرده: «وَاللّهِ ما يَسعُكَ القعود؛ به خدا سوگند! اكنون زمان نشستن شما نيست [بلكه بايد قيام كنيد و حكومت تشكيل دهيد]»،

آن حضرت، علّتِ اين سخن سدير را جويا مي شود. وي در پاسخ مي گويد: «لكثره مواليك و شيعَتِك وانصارك. وَاللّهِ! لوكانَ لا ميرالمؤ منين (عليه السّلام) مثل ما لك مِن الا نصار والموالي والشيعه، ما طَمعَ فيه تَيمٌ ولاعُديّ؛ به خاطر فراواني دوست داران و پيروان و ياوران شما. به خدا سوگند! اگر اميرالمؤ منين (عليه السّلام) به اندازه ي شما كمك كار و دوست دار و پيرو داشت، هرگز قبايل قريش (تيم و عدي) [62] در خلافت و حكومت طمع نمي كردند.».امام صادق (عليه السّلام) در ادامه، از تعداد ياران و موالياني كه سُدير از آنان سخن مي گفت، پرسيد. او در پاسخ مي گويد: «تعداد آنان، صدهزار نفر است.». حضرت با تعجّب به گفته وي مي نگرد، ولي او در جواب مي گويد: «بلكه دويست هزار نفر» و در ادامه، براي تأكيد بر اين تخمين خويش اضافه مي كند: «بله؛ حتّي نيمي از مردم دنيا از ياران شما هستند.». امام صادق (عليه السّلام) در پاسخ سدير مي فرمايد: «بر تو است كه به همراه ما به «ينبع» [نام روستايي در نزديكي مدينه] بيايي»... در دنباله ي حديث، سدير مي افزايد:به همراه حضرت رفتم تا آنكه وقت نماز در سرزميني پياده شديم. امام صادق (عليه السّلام) در اين هنگام، نگاهي به جواني كه در آن نزديكي بُز مي چراند، افكند و فرمود: «يا سدير! وَاللهِ! لوكانَ لي [شيعه] بعددِ هذهِ الجديان ما وسعِني القعود؛ اي سدير! به خدا قسم! اگر پيروان من به تعداد اين بُزها بودند، بر پاي نمي نشستم [و قيام مي كردم].سدير مي گويد: «بعد از تمام شدنِ نماز، حيوانات

آن گلّه را شمردم و يافتم كه عدد آن ها از هفده تجاوز نمي كند!». [63] .آن چه از اين روايت شريف به روشني قابل استفاده است، اين است كه سدير صيرفي، با نگاه سطحي خويش به جامعه ي آن روز، عامل اساسي در قيام مسلّحانه و پي ريزي حكومت ظلم ستيز توحيدي را فقط برخورداري از مقبوليّت مردمي و پشتيباني ظاهري توده ها مي دانست: در حالي كه از نگاه نافذ امام صادق (عليه السّلام)، مهم تر از چنين زمينه ي مردمي، در اختيار داشتن مُهره هاي كليدي و نيروهاي مشكل گشايي است كه در مواقع و مراحل حسّاسِ نهضت، رهبري را از قرار گرفتن در بن بست برهانند و با كارسازيِ به موقع، سنگيني مسئوليّت هاي مختلف اجرايي را از دوش پيشواي قيام مي كاهند.ياوراني كه از ايشان سخن گفته مي شود، انسان هايي هستند وارسته كه بر اساس عقايد استوار خويش، سرپرستيِ امام معصوم (عليه السّلام) را ناشي از ولايت اللّه بر تمامي موجودات مي دانند هيچ چيزي را بر امر امام خود مقدّم نمي دانند، سعادت را در گروِ رضاي او يافته اند، و از خود در برابر اراده ي معصوم (عليه السّلام) تدبيري ارائه نمي دهند و در كار او چون و چرا نمي كنند.اين، نكته اي است كه در روايت سهل بن حسن خراساني، از امام صادق (عليه السّلام) به روشني، نمايان است.وي هنگامي كه به آن حضرت عرض مي كند: «چه چيز شما را واداشته تا آن كه از حق مسلّمِ خويش (حكومت) باز بنشينيد؟ در حالي كه صد هزار شيعه ي پا در ركاب و شمشير زن

در اختيار شماست؟»، امام صادق (عليه السّلام) دستور مي فرمايند تا تنور آتش را روشن كنند، وقتي شعله ي آتش برافروخته شد، حضرت به او دستور مي دهند كه وارد تنور شود! او كه گمان كرده بود، امام (عليه السّلام) از سخنان اش غضب ناك شده و قصد مجازات اش را دارد، عرض مي كند: «آقا! مرا ببخشيد! به آتش عذاب ام نكنيد!»، در همين وقت، هارون مكّي در حالي كه كفش هايش را به دست گرفته بود وارد مي شود و خدمت امام خويش سلام عرض مي كند. حضرت بدون هيچ مقدّمه اي به او مي فرمايد: «كفش هايت را بگذار و درون تنور بنشين!». هارون مكّي نيز بدون هيچ گونه درنگ و پرسشي، اين كار را انجام مي دهد. امام (عليه السّلام) در اين حال به گفت وشنودِ خود با مرد خراساني ادامه مي دهد و مطالبي را درباره ي خراسان به او مي فرمايند كه گويا از نزديك در جريان آن ها بوده است. پس از آن، رو به سهل بن حسن خراساني كرده و مي فرمايد: «برخيز و داخل تنوير را بنگر!». او مي گويد: «هنگامي كه به درونِ آتشِ در حال زبانه كشيدن نگاه كردم، هارون را در حالي ديدم كه چهار زانو نشسته بود و با ديدن ما سلام مي كند». در اين وقت امام صادق (عليه السّلام) از مرد خراساني مي پرسد: «در خراسان، چه تعداد مثل اين شخص مي شناسي». سهل در پاسخ مي گويد: «به خدا قسم! يك نفر هم اين گونه نداريم.». در اين هنگام حضرت مي فرمايند:اما اِنّا لا نخرج في زمانٍ لا نجد

فيه خمسه معاضدين لنا! نحن اعلم بالوقت! [64] (آگاه باش! ما، در زماني كه پنج تن ياور و كمك كار پيدا نكنيم، قيام نمي كنيم! [آري] ما آگاه تريم كه وقت قيام چه زمان است!».مشاهده مي شود كه در اين روايت، امام ششم (عليه السّلام)، فقط، امثال هارون مكي را لايق و شايسته ي معاضدت و مددكاري و ياري خويش مي داند، يعني انسان هايي كه به دستور امام (عليه السّلام) همانند دستور خدا توجّه مي كنند و به همين جهت، پيش از آن كه دشواري امر مولايشان در نظرشان جلوه كند، مقام رفيع و بلندِ امر كننده، نظرشان را جلب مي كند و هيچ گاه، راضي به زمين ماندنِ دستور امام خويش نمي شوند.نكته ي ديگري كه شايد بتوان از اين حديث استفاده كرد، اين است كه مرد خراساني، با نگاه سطحي خويش، فقط تعداد انسان هايي را كه بدون به ميان آمدن پاي امتحان، دم از ياري اهل بيت (عليهم السّلام) مي زدند، ديده بود. در حالي كه امام صادق (عليه السّلام) به او فهماند كه نه تنها امر برپايي حكومت به دست حجت خدا، بدون امتحان و جداسازي و غربال ياوران با وفا از ديگران، تحقّق نمي يابد، بلكه در اين وادي، امتحاني سخت و دشوار صورت خواهد گرفت.

حضرت مهدي (علت غيبت، مانع ظهور)

تا كنون با آن چه گذشت، روشن شد كه سنّت قطعي الهي چه در ميان پيامبران و چه در ميان امامان معصوم (عليهم السّلام)، چنين استوار شده كه هر پيشواي عادلي براي پيشبرد اهداف اش نيازمند به ياوراني است كه پشت گرمي رهبر خويش را فراهم كنند؛ به گونه اي كه آن رهبر،

ايشان را تكيه گاه خويش بداند، اكنون بايد بگوييم، رهاورد بررسيِ احاديثي كه علّت يا علت هاي غيبت امام دوازدهم (عليه السّلام) را بيان مي كند، به ما نشان مي دهد كه يكي از بارزترين علّت هاي عدم ظهور، خوف آن حضرت بر جان خويش است. اين، نشانه ي آن است كه امام زمان (عليه السّلام) نيز در زماني قيام مي كند كه اين مانع از ميان برداشته شده باشد؛ چرا كه اگر حضرت مهدي (عليه السّلام) پيش از برطرف شدنِ اين مانع، ظهور كند، يقيناً، مورد آزار و اذيّت دشمنان قرار مي گيرد و همان عاقبتي كه ديگر امامان داشتند در انتظار امام دوازدهم (عليه السّلام) هم خواهد بود.در حديثي، زراره، يكي از ياران امام صادق (عليه السّلام) مي گويد: امام ششم (عليه السّلام) فرمود: «امام قائم (عليه السّلام) پيش از ظهور خويش، مدّتي از چشم ها غايب خواهد شد.». عرض كردم: «علّت آن چيست؟». فرمود: «يخاف القتل»؛ بر جان خويش بيمناك است». [65] .در روايت ديگري، زمان پايان خوف و پنهان شدن آن حضرت از ديد صاحبان قدرت، به وقتي موكول شده كه اذن بر نصرت و ياري اش از جانب خداوند متعال مورد تأييد قرار گرفته باشد. [66] .در كنار هم قرار دادن اين احاديث، به ما مي نماياند كه نبودن اصحاب لايق و كارامدي كه مسئوليّت حفاظت از جان امام دوازدهم (عليه السّلام) و ياري و نصرت وي در اوج تشكيل حكومت جهاني را بر عهده بگيرند، مانع اساسي در غيبت آن حضرت است.مرحوم شيخ طوسي، بعد از آوردن روايات، اين چنين، مي افزايد:ولمِثل ذالك اختفي رسول اللّه (صلّي اللّهُ عليه

وآله وسلّم) في الشعب تاره واُخري في الغار و قعداءميرالمؤ منين (عليه السّلام) عن المطالبه بحقّه [67] ؛ به خاطر خوف از قتل بود كه رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) زماني به شعب پناه برد و هنگامي هم در غار مخفي شد، و به همين دليل بود كه اميرالمؤ منين (عليه السّلام) از مطالبه و ستاندن حق خويش صرف نظر كرد.به راستي، آيا رفع اين مانع، يعني زايل شدن خوف امام دوازدهم (عليه السّلام) بر جان خويش، قبل از فراهم آمدن ياران با وفا و كارامدي كه ميثاق بر پاسداري از آن حضرت بسته باشند، با ايثار و جانبازي خويش، دشمنان را از اطراف امام زمان (عليه السّلام) پراكنده كنند و با شجاعت و سلحشوري از آن حضرت دفاع كنند، ممكن خواهد بود؟ در حديثي، امام سجاد (عليه السّلام)، اين نكته را مورد تاءييد قرار داده، فرموده:... ثم يخرج الي مكّه والناس يجتمعون بها... فيقوم هو بنفسِهِ، فيقول: «ايّها الناس! انا فلان بن فلان؛ انا ابن نبي الله؛ ادعوكم الي ما دعاكم اِليه نبي الله.»، فيقومون اِليه ليقتلوه، فيقوم ثلاثمئه و ينيف علي الثلاثمئه فيمنعونه منه... [68] ؛ پس از آن كه امام زمان (عليه السّلام) به سوي مكه روانه گشته و مردم در آن جا گِرداگرد آن حضرت جمع شوند... حضرت ايستاده و مي فرمايد: «اي مردم! من، فلاني فرزند فلاني هستم. من، پسر نبي خدا هستم. شما را به سوي آن چه پيامبر خدا بدان خواند، فرا مي خوانم.». در اين هنگام، عدّه اي بر مي خيزند تا آن حضرت را به قتل برسانند، امّا سيصد و اندي از ياران حضرت

مهدي (عليه السّلام) مانع اين كار شده [و از آن حضرت حفاظت مي كنند].اين نكته، در احاديثي كه از طرق اهل سنّت به ما رسيده، نيز مورد اشاره قرار گرفته است. در حديثي، محمّد بن حنفيه مي گويد: نزد حضرت علي (عليه السّلام) بوديم كه مردي درباره ي حضرت مهدي (عليه السّلام) از آن حضرت پرسيد. اميرالمؤ منين (عليه السّلام) در پاسخ فرمود:... ذاك يخرج في آخر الزمان. اِذا قال الرجل: «اللّه! اللّه!»، قُتل، فيَجمعُ الله تعالي له قوماً... [69] ؛ او، در آخر الزمان خروج مي كند، هنگامي كه آن مرد بگويد: «خدا! خدا!»، به قتل مي رسد، امّا خداوند متعال براي [دفاع از] او گروهي را جمع مي كند.»در اين رابطه مرحوم شيخ طوسي، در ابتداي فصل پنجم از كتاب الغيبه كه درباره ي علّت غيبت امام زمان (عليه السّلام) نوشته شده است، چنين مي فرمايد:هيچ علّتي مانع از ظهور آن حضرت نيست، مگر خوف و بيم ناكي وي بر جان خويش؛ چرا كه اگر هر عاملي غير از اين در ميان بود، هرگز جايز نبود كه امام زمان (عليه السّلام) از ديده ها مخفي بماند، بلكه بر او بود كه مشقّت ها و اذيّت ها را تحمّل كند؛ زيرا، جايگاه و مقام امامان و انبياء (عليهم السّلام) نزد خداوند با به جان خريدن سختي ها رفيع و بلند مي گردد. [70] .اين نكته، از منظر دانشمندان ديگري مانند سيد بهاءالدين نجفي، نويسنده ي كتاب «منتخب الا نوار المضيئه» مخفي نمانده است. او نيز در اين باره مي گويد:از آن جا كه ظهور حضرت مهدي (عليه السّلام) سبب برپايي حدود و اجراي بسياري

از احكام مي شود، و غيبت و نهان بودن وي باعث تعطيل شدن و كنارماندن بسياري از حدود شريعت پيامبر اسلام(صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) شده است، پي مي بريم كه سبب اصلي در غيبت آن حضرت از ناحيه ي خداوند متعال و امام زمان (عليه السّلام) نيست؛ چرا كه در اين صورت، لازم ميآمد كه خدا و امام (عليه السّلام)، واجبي را كه همان اقامه ي حدود و اجراي دستورات اصيل اسلامي است، ترك كرده باشند و چنين چيزي برايشان محال است. بنابراين، بايد بگوييم، سبب اساسي در مخفي بودن امام عصر (عليه السّلام) از ديده ها، نبودن ياور و صلاحيّت نداشتن جامعه و نسل حاضر براي پذيرش آن امام همام است. [71] .در روايتي ذيل اين آيه ي شريف (يا ايّها الذين ءامنوُا مَن يرتد منكم عن دينِه فسوف يأتِي اللّهُ بقومٍ يحبُّهم و يحبُّونه اذلّه علي المؤ منين اعِزه علي الكافرين يجاهدون في سبيل اللّه ولايخافون لومه لائم ذالك فضلُ الله يؤ تيهِ مَن يشاء واللّه واسع عليم) [72] .امام صادق (عليه السّلام) چنين مي فرمايد:صاحب اين امر[حضرت مهدي (عليه السّلام)] در پرتو اين آيه، در حمايت چنين ياران آگاه و دلاور محفوظ مي ماند. [73] .اين روايت شريف، در ضمن آن كه ويژگي هاي ياران امام دوازدهم (عليه السّلام) را در پرتو آيه ي فوق مورد اشاره قرار مي دهد، يكي از وظايف مهم و غير قابل اغماض ايشان را حمايت و حفاظت از حضرت مهدي (عليه السّلام) برمي شمرد و آن را مورد تأكيد قرار مي دهد.به راستي، امام موعود، انقلاب خويش را با ياري كدامين ياوران آغاز مي كند

و با پشتيباني چه مرداني حكومت خويش را استمرار مي بخشد؟ آيا او كه آخرين ذخيره ي خدا و يگانه منجي بشريت است، مي تواند به اميد ياراني كه «همچون ياران علي (عليه السّلام) از مردانگي جز صورت و قيافه اي را به ارث نبرده بودند و در صفت به كودكان بي خرد مي ماندند و در حقيقت همانند عروسان حجله نشين بودند» [74] ، قيام كند؟مهدي (عليه السّلام) كه قيام خويش را در نهايت عزّت و اقتدار آغاز مي كند و با هدف گسترش آيين خدا در پرتو حكومت بلا منازع الهي ادامه مي دهد، دشمناني كينه توزتر از خوارج، مكّارتر از معاويه لعنه اللّه و قدرت مندتر از عمروبن عبدُود پيش روي دارد در اين ميدان، نيازمند ياوراني است كه در شجاعت و بصيرت و شيفتگي، مانند مالك و عمّار و ميثم باشند، كارگزاراني كه بازوان اجرايي حكومت اش باشند و عاملان اقامه ي عدل و بسطِ شريعتِ حيات بخش الهي در جامعه. شايستگي، توانمندي، استوار گامي و سلامت رفتاري آنان، بي گمان، مهم ترين نقش را در سامان يابي جامعه ي پس از ظهور در ابعاد مختلف ايفا خواهد كرد. به جهت كارايي، نيرومندي، شكست ناپذيري و جمع شدن بسياري از اوصاف والاي اخلاقي و اعتقادي در ايشان، هنگامي كه امام زمان (عليه السّلام) ظهور مي كند، ياران اش را نه فقط با نامِ يار و ياور كه با عنوان «خاصّان، و نزديكان ارج و قرب دار» براي ياري خويش فرا مي خواند.در حديث مفضّل از امام صادق (عليه السّلام) اين طور آمده:... فيصرخ صرخه فيقول! «يا معاشر نقبايي و اهل خاصّتي

و مَن ذخرهم اللّه لنُصرتي قبلَ ظهوري علي وجهِ الارض! ائتوني طائعين...؛ [75] اي گروه نزديكان من و اي خاصّان من و اي كساني كه خداوند براي ياري من، بر روي زمين پيش از ظهورم، ذخيره شان كرده بود! با رغبت نزد من آييد...».نكته ي جالب توجه ديگري كه در اين حديث شريف نمايان است، و نبايد مورد غفلت قرار گيرد، اين است كه از عبارت: «وَمن ذخرهم لنصرتي قبل ظهوري علي وجه الارض» چنين استفاده مي شود كه ياران امام زمان، بايد پيش از ظهور و در دوران غيبت ساخته شوند. از اين رو، زمان پيش از ظهور را بايد فرصت تكامل روحي، اعتقادي، سياسي، فرهنگي شيعيان در جهت آمادگي براي ياري امام دوازدهم (عليه السّلام) دانست.اين نكته، با بررسي احاديثي كه در اين باره به دست ما رسيده اند، تكميل مي شود؛ چرا كه در برخي از روايات، ساعت ظهور آن مُصلح كلّ، چنين گزارش شده است كه آن حضرت قبل از آن كه كنار كعبه برود و با تكيه بر آن، باصداي دل آراي خود، آغاز حكومت و قيام خويش را به گوش جهانيان برساند، در مكاني به نام «ذي طوي» در انتظار آن سيصد و سيزده يارِ خاصّ اش، توقّف مي كند و بعد از آمدن و پيوستن ايشان به امام خويش، امام مهدي (عليه السّلام) به همراه آنان به كنار كعبه رفته و ظهور و بروز خويش را اعلام مي كند. [76] .علاوه بر آن، حضرت اش، دست به هيچ گونه اقدام نظامي نخواهد زد، مگر آن كه حدّاقلّ ده هزار نفر هوادارِ پا در ركاب براي سپاهش جمع شوند.

[77] .تمامي اين روايات و مطالب گهر بار نهفته در لابه لاي احاديث، به ما مي نماياند كه از جمله عوامل اساسي و غير قابل چشم پوشي در تشكيل يك حكومت جهاني كه قصد بنيان كني ريشه هاي ظلم و فساد و پي ريزي نظام آرماني تمام اولياي خدا، از آدم تا خاتم را دارد، برخورداري از ياوراني كارامد، استوار گام، نستوه، جان بر كف است كه در جريان مبارزه با سران كفر و طغيان و ستم و دگرگون ساختن اوضاعِ نابه هنجار جامعه ي بشريِ پيش از ظهور، از يگانه ذخيره ي الهي بر روي زمين حفاظت و حمايت، و او را در رسيدن به اهداف اش ياري كنند.افزون بر اين بايد در نظر داشت كه وظيفه ي اين ياران، منحصر به روزهاي نخستينِ قيام امام زمان (عليه السّلام) كه سپاهيان حضرت اش در گير و دارِ مبارزه با سردمداران ستم پيشه ي جهان هستند، نمي شود، بلكه ايشان، بعد از برپايي و استقرار حكومت عدل الهي در سرتاسر گيتي، در ادامه ي فعّاليّت هاي شبانه روزي خويش، اداره و سرپرستي بخشي از جامعه ي پس از ظهور را بر عهده خواهند گرفت و در حقيقت، به منزله ي بازوان اجرايي حكومت امام دوازدهم (عليه السّلام) خواهند بود.در حديثي امام صادق (عليه السّلام) مي فرمايد:گويا، امام قائم (عليه السّلام) را بر فراز منبر كوفه مشاهده مي كنم كه سيصد و سيزده تن از ياران اش، به تعداد جنگاوران بدر، پيرامونش را گرفته اند. اين ياران، پرچمداران و حاكمان بر مردم در زمين از جانب خدا هستند. [78] .در حديث ديگري نيز امام سجّاد (عليه

السّلام) چنين مي فرمايد:اِذا قام قائمنا اذهب الله عزّوجلّ عن شيعتنا العاهه و جعل قلوبهم كزبرالحديد و جعل قوّه الرجل منهم قوّه اربعين رجلاً و يكونون حكّام الارض و سنامها [79] ؛ هنگامي كه قائم ما اهل بيت (عليهم السّلام)، قيام كند، خداوند متعال، حزن و اندوه را از شيعيان ما برمي دارد و دل هاي ايشان را [در ايمان] پولادين مي كند، و نيروي يك مرد از ايشان را به ازاي چهل مرد قرار مي دهد. ايشان هستند كه حاكمان بر روي زمين.بنابراين، بر منتظراني كه اميد ظهور مهدي آل محمد (عليهم السّلام) را روشنايي بخشِ ديدگان و حيات بخش قلب هايشان قرار داده اند، واجب است كه خط مشي انتظار خويش را از ميان دستور و رهنمون هاي امامان هدي (عليهم السّلام) پيدا كرده و سرمايه ي عمر خويش را در راهي صرف كنند كه به طور قطع و يقين، به پي ريزي و برپايي حكومتِ اميد دل ها و مصلح دنيا مي انجامد.

پاورقي

[1] آل عمران: 140.

[2] مجادله: 21-20.

[3] انبيا: 18.

[4] فرهنگ معين، فرهنگ عميد.

[5] معجم الوسيط، العين، مقاييس اللغه، ذيل ماده وطيء.

[6] بحارالانوار، ج 51، ص 87.

[7] مصباح اللغه، مقاييس اللغه.

[8] روم: 44.

[9] كهف: 10.

[10] (قد خلت مِن قبلكم سنن فسيروا في الارض فانظروا كيف كان عاقبه المكذّبين) آل عمران: 137؛ احزاب: 38؛....

[11] نجم: 41-39.

[12] كافي، ج 1، ص 183؛ بحار، ج 2، ص 90؛ ميزان الحكمه، ج 4، ص 354.

[13] الغيبه، نعماني، باب 11، ح 3، ص 283.

[14] اميرالمؤ منين7 در خطبه ي 97 نهج البلاغه خطاب به ياران خويش چنين مي فرمايد: «والذي نفسي بيده! ليظهرَن هؤ لاء القوم

عليكم، ليس لا نهم اءولي بالحق منكم ولكن لاًسراعِهِم اًلي باطل صاحبهم وابطائكم عن حقّي.».

[15] الغيبه، نعماني، باب 15، ح 2، ص 408.

[16] الغيبه، نعماني، باب 17، ص 424.

[17] الغيبه، نعماني، باب 15، ح 7، ص 411.

[18] الغيبه، نعماني، باب 15، ح 5، ص 409.

[19] آل عمران: 125 (بلي اًن تصبروا و تتّقوا وياءتوكم من فَورهم هذا يمددكم ربّكم بخمسه آلاف من الملائكه مسوّمين) و آيات ديگر.

[20] الغيبه، نعماني؛ ص 291، باب 11، ح 14.

[21] الغيبه، طوسي؛ ص 426، فصل 7، ح 413.

[22] حضرت علي، عليه السلا م، در خطبه ي 201، نهج البلاغه، درباره ي قوم ثمود چنين مي فرمايد: «ايّها الناس! اِنّما يجمع الناس الرضي والسُّخط و انّما عَقَر ناقه ثمود رجل واحد، فعَمهُم الله بالعذاب، لمّا عمّوه بالرّضي، فقال سبحانه: (فعقروها فاءصبحوا نادمين)».

[23] مَن قَتَل نفساً بغير نفسٍ او فَسادٍ في الارض فكأنّما قَتَل النّاس جميعاً هر كس انساني را بدون قصاص يا بي آنكه فسادي در زمين كرده باشد، بكشد، چنان باشد كه همه مردم را كشته.

[24] انّ اءوّل بيعه جرت في الاِسلام، بيعه عقبه الا ولي. اخبر عنها عباده بن الصامت و قال: «وافي موسم الحج من الا نصار اثنا عشر رجلاً ممن اسلم منهم في المدينه.» و قال عباده: «بايعنا رسول اللّه بيعه النساء و ذالك قبل ان يفترض علينا الحرب، علي ان لانشر ك باللّه شيئاً، و لانسرق، و لانزني، ولانقتل اولادنا...». معالم المدرستين، سيد مرتضي عسكري، ج 1، ص 196 (به نقل از سيره ي ابن هشام، ج 2، ص 40 - 42).

[25] روي كعب بن مالك و قال: خرجنا من المدينه للحج و تواعدنا مع رسول

اللّه، صلّي اللهُ عليه وآله وسلّم، العقبه، اواسط ايام التشريق... فتكلّم رسول اللّه، صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم، فتلا القرءان و دعا الي الله و رغب في الاسلام.». ثم قال: «اُبايعكم علي ان تمنعوني ممّا تمنعون نسائكم و ابنائكم.». فأخذ البَراء بن معرور بيده ثم قال، «نعم والذي بعثك بالحق لنمنعن ممّا نمنع به اُزُرَنا. فبايعنا يا رسول الله فنحن و الله اءهل الحروب». معالم المدرستين، سيد مرتضي عسكري، ج 1، ص 197 (به نقل ازسيره ي ابن هشام، ج 2، ص 47 - 56).

[26] الاحتجاج، طبرسي، ج 1، ص 209.

[27] نهج البلاغه، خ 3، (شقشقيه).

[28] عقدالدرر، ص 167، باب الخامس؛ كنزالعمال، ج 7، ص 186؛ بحارالانوار، ج 51، ص 87؛ سنن ابن ماجه، ج 2، 1368 - باب خروج المهدي، من كتاب الفتن.

[29] بحارالا نوار، ج 52، ص 110؛ بحارالا نوار، ج 52، باب 22، ح 7 و...

[30] عقدالدرر، ص 94.

[31] مراجعه شود به خطبه 3 (شقشقيه)، نهج البلاغه.

[32] عقدالدرر، ص 96 و ص 142، باب الرابع؛ سنن الدّاني، ابوعمروالدّاني؛ لوحه 85 و 95.

[33] ملاحم و فتن، سيد بن طاووس؛ باب 63، ص 139؛ معجم احاديث الاِمام المهدي (عليه السّلام)، ج 1، ص 478، ح 319 (با كمي تفاوت).

[34] عقدالدرر، ص 202.

[35] همان مدرك، ص 83.

[36] همان مدرك، ص 113، باب 4.

[37] عقدالدرر، ص 73.

[38] عقدالدرر، ص 94.

[39] عقدالدرر، ص 73.

[40] معجم الملاحم والفتن، ج 4، ص 352 (به نقل از الملاحم، سيد بن طاووس، ص 70، باب 146)؛ مهر بيكران، ص 51.

[41] احتجاج، طبرسي، ج 2، ص - بحارالانوار، ج 53، ص 177.

[42] (انزل مِن السّماء ماءا فَسالت اءوديه بِقَدَرِها) رعد: 17.

[43] بحارالا

نوار، ج 52، باب 26، ح 82، ص 307 - 308.

[44] بحارالانوار، ج 53، ص 7؛ مكيال المكارم، ج 1، ص 360، ح 632.

[45] عقدالدرر، ص 98.

[46] لازم به اضافه است، در رواياتِ رسيده از جانب اهل بيت(عليهم السلام)، تأويل اين آيه شريفه، ياران امام زمان(عليه السّلام)، ذكر شده اند.

[47] طه: 30.

[48] الميزان، طباطبايي، محمد حسين؛ ج 14، ص 146 - 147.

[49] صف: 14.

[50] صف: 14.

[51] صف: 14.

[52] چهل حديث از غيبت فضل بن شاذان، علي اكبر مهدي پور، ص 41 (به نقل از مختصر اثبات الرجعه، ح سوم؛ كفايه المهتدي، برگ 21، منتخب كفايه المهتدي، ص 115.

[53] نهج البلاغه، خ 192؛ بحارالا نوار، ج 33، ص 233؛ صحيح مسلم، ج 15، ص 178: «اءنا وضعتُ في الصغر بكلاكِلِ العرب و كسرتُ نواجِمَ قرون ربيعه و مُضَر».

[54] «واللّه! - يا علي! - لو بارز اهل الشرق و الغرب لقتلتهم جميعاً.» سفينه البحار، ج 4، ص 397، مادّه ي «شجع».

[55] براساس نهج البلاغه فيض الاسلام.

[56] همان.

[57] در منابع روايي، احاديث متعددي پيرامون تمحيص و امتحان شيعيان در زمان غيبت نيز وارد شده كه جهت اطلاع رجوع شود به غيبت نعماني، ص 289، باب 12.

[58] بحارالا نوار، ج 44، ص 147، احتجاج، ج 2، ص 71.

[59] موسوعه كلمات الاًمام الحسين (عليه السّلام)، ص 407؛ مقتل الحسين (عليه السّلام)، مقرّم، ص 262.

[60] موسوعه كلمات الاًمام الحسين (عليه السّلام)، ص 394.

[61] الغيبه، نعماني، ص 296، باب 12، ح 4.

[62] لازم به توضيح است كه ابوبكر از قبيله تيم و عمر از قبيله عدي بوده است.

[63] اعلام الدين، ديلمي، ص 123؛ كافي، ج 2، ص 190، ح 4.

[64] بحارالانوار، ج

47، ص 123 - 124 (به نقل از المناقب، ج 2، ص 362).

[65] الغيبه، طوسي، فصل 5، ص 332، ح 274.

[66] همان، ص 332، ح 275.

[67] الغيبه، طوسي، فصل 5.

[68] اِثبات الهداه، ج 7، ص 165، ح 771؛ بحار؛ ج 52، ص 306، ح 79، باب 26؛ مكيال المكارم، ج 1، ص 358.

[69] عقدالدرر، ص 175، باب 5.

[70] الغيبه، طوسي، ص 329.

[71] منتخب الا نوار المضيئه، ص 138 - 139.

[72] و در راه دين، از ملامت و نكوهش احدي باك ندارند. اين است فضل خدا كه به هر كه خواهد عطا كند و خدا را رحمتي وسيع و نامنتها است و به احوال هر كه استحقاق آن را دارد دانا است.

[73] تفسير برهان، ج 1، ص 497.

[74] نهج البلاغه، خطبه 27.

[75] بحارالانوار، ج 53، ص 7، س 11 - 20؛ مكيال المكارم، ج 1، ص 360، ح 632.

[76] بحارالا نوار، ج 52، باب 26، ح 10، ص 283 و ح 72، ص 303 و ح 80، ص 306.

[77] فاِذا اجتمعت له هذه العدّه من اهل الاِخلاص اظهراللّه اءمره، فاِذ اكمل له العقد و هو عشره آلاف رجل خرج باِذن اللّه عزّوجلّ، فلايزال يقتل اءعداءالله حتّي يرضي الله عزّوجلّ. كمال الدين، ج 2، ص 378 باب 36، ح 2؛ بحار، ج 52، ص 283، ح 10. و نيز رجوع شود به: بحار، ج 52، باب 26، ح 81، ص 307.

[78] بحارالا نوار، ج 52، ص 436.

[79] بحارالا نوار، ج 52، ص 317.

درباره مركز

بسمه تعالی

جَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

با اموال و جان های خود، در راه خدا جهاد نمایید، این برای شما بهتر است اگر بدانید.

(توبه : 41)

چند سالی است كه مركز تحقيقات رايانه‌ای قائمیه موفق به توليد نرم‌افزارهای تلفن همراه، كتاب‌خانه‌های ديجيتالی و عرضه آن به صورت رایگان شده است. اين مركز كاملا مردمی بوده و با هدايا و نذورات و موقوفات و تخصيص سهم مبارك امام عليه السلام پشتيباني مي‌شود. براي خدمت رسانی بيشتر شما هم می توانيد در هر كجا كه هستيد به جمع افراد خیرانديش مركز بپيونديد.

آیا می‌دانید هر پولی لایق خرج شدن در راه اهلبیت علیهم السلام نیست؟

و هر شخصی این توفیق را نخواهد داشت؟

به شما تبریک میگوییم.

شماره کارت :

6104-3388-0008-7732

شماره حساب بانک ملت :

9586839652

شماره حساب شبا :

IR390120020000009586839652

به نام : ( موسسه تحقیقات رایانه ای قائمیه)

مبالغ هدیه خود را واریز نمایید.

آدرس دفتر مرکزی:

اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول

وب سایت: www.ghbook.ir

ایمیل: Info@ghbook.ir

تلفن دفتر مرکزی: 03134490125

دفتر تهران: 88318722 ـ 021

بازرگانی و فروش: 09132000109

امور کاربران: 09132000109